هفت دهه از استقلال پاكستان می گذرد و در این مدت نه چندان طولانی رابطه ای پرفراز و نشیب با امریكا داشته است.

سیدرحیم نعمتی

هفت دهه از استقلال پاكستان می گذرد و در این مدت نه چندان طولانی رابطه ای پرفراز و نشیب با امریكا داشته است. امریكا با حمایت از پاكستان در جنگ های متعدد این كشور با هند مبدل به یكی از متحدان نزدیك پاكستان شد و حتی پاكستان دومین كشور مهم منطقه بود كه كمك های مالی و نظامی امریكا را دریافت می كرد. این رابطه نزدیك با پایان گرفتن جنگ سرد در اوایل دهه 90 به شدت تضعیف شد و هر چند كه یورش امریكا به افغانستان در 2001 مجال تازه ای برای تجدید روابط ایجاد كرد اما تنگناهای این مجال تاكنون كم نبوده اند. حالا دونالد ترامپ، رئیس جمهور امریكا، به گونه ای حرف می زند كه لحن آن كمتر از تهدید مستقیم پاكستان نیست و می گوید: (پاكستان به سازمان هایی پناه داده كه هر روز تلاش می كنند مردم ما را بكشند. ما به پاكستان میلیاردها دلار پرداخت كرده ایم ولی آنها به تروریست هایی پناه داده اند كه ما با آنها می جنگیم. این وضع باید تغییر كند و این تغییر فوراً انجام خواهد شد. هیچ همكاریی نمی تواند در مورد كشوری كه به شبه نظامیان و تروریست هایی كه نظامیان و مقامات امریكایی را هدف قرار می دهند، دوام بیاورد.) این نحو حرف زدن به معنای رسیدن پاكستان و امریكا به آخر خطر از روابط خود هستند و به نظر می رسد كه پاكستانی ها هم چندان مخالفتی با این موضوع ندارند.

پاكستانی های خشمگین
سخنان ترامپ آن قدر برای پاكستانی ها تند و توهین آمیز بود كه آنها نتوانسته اند در برابر آن سكوت كنند بلكه با خشم پاسخ او را می دهند. عمران خان، رهبر حزب تحریك پاكستان، از سیاستمداران مطرح پاكستانی است كه در صفحه توئیتر خود اشاره به اقتصاد پاكستان كرده كه به علت سیاست های مخرب امریكا متحمل یكصد میلیارد شده و علاوه بر این، امریكا (خسارت های اجتماعی و امنیتی جبران ناپذیری بر پاكستان تحمیل كرده است.) شری رحمان، عضو ارشد حزب مردم هم در صفحه توئیتر خود می نویسد: (سیاست های امریكا در قبال افغانستان تغییر نكرده بلكه فقط مجری آن عوض شده و این مجری جدید، روش های خود را برای اعمال همان سیاست های گذشته در قبال افغانستان به كار بسته است.) آصف علی زرداری، رهبر حزب مردم و رئیس جمهور پیشین، اشاره به شخص ترامپ می كند و می گوید: (اگر او در فكر تسویه حساب با پاكستان است بداند كه ما هم بیكار نخواهیم نشست و حساب های زیادی داریم كه با امریكا تسویه كنیم.) ژنرال امجد شعیب، تحلیلگر مشهور پاكستانی به پیشینه تهدیدهای امریكایی توجه دارد كه واشنگتن همواره اسلام آباد را به بهانه حمایت از تروریسم تهدید به قطع كمك های اقتصادی می كرده و در این مورد می گوید: (ما از طریق (ژنرال باجوه) فرمانده ستاد ارتش خود به سران امریكا اعلام كرده ایم كه نیازی به حمایت های اقتصادی آنان نداریم ولی آنها باید بپذیرند كه اسلام آباد در نبرد علیه تروریسم كاملاً جدی است و در این راه قربانیان زیادی نیز داده است اما امریكا مجری سیاست هایی است كه به سود رژیم صهیونیستی می باشد و به همین دلیل سیاست های دوگانه ای را در خصوص پاكستان اعمال می كند.) مشاهد حسین، رئیس كمیسیون دفاعی مجلس سنا، این سیاست امریكا و زبان تهدید آن علیه پاكستان را آن قدر تكراری می داند كه به نظر وی، داشتن انتظاری متفاوت از آن، انتظاری احمقانه است. این نوع واكنش تند به سخنان ترامپ در میان سیاستمداران پاكستانی عمومی است و كسی حاضر نشده در این زمینه گامی به عقب بردارد اما به نظر می رسد كه دولت این كشور سعی كرده تا راه احتیاط را ترك نكند و به همین جهت هم با صدور بیانیه وزارت خارجه تنها اكتفا به سابقه خود در زمینه مبارزه با تروریسم و اینكه (امریكا به جای ادعاهای غیرحقیقی در زمینه وجود پناهگاه امن تروریستی در خاك پاكستان، باید با این كشور در جنگ علیه تروریسم همكاری كند.)

تعیین سرفصل
بیانیه وزارت خارجه پاكستان آن قدر محتاطانه بود كه با سیاستمداران خارج از دولت همخوانی ندارد اما در همین بیانیه اشاره به نشست كمیسیون امنیت ملی در روز پنج شنبه 24 اوت شده كه واكنش رسمی بعد از آن اعلام خواهد شد. بنابراین، محتاطانه بودن این بیانیه را نباید مقیاس اصلی دولت پاكستان نسبت به آن سخنان تهدید آمیز ترامپ دانست بلكه دولت در شرایط فعلی لازم دیده تا بعد از بررسی سرفصل های قابل طرح در روابط خود با امریكا، پاسخ رسمی را به واشنگتن بدهد. یكی از سرفصل های قابل طرح موضوع كشمیر است كه می تواند در روابط پاكستان با امریكا نقش تعیین كننده ای داشته باشد. دولت پاكستان در بیانیه خود گوشه چشمی به این موضوع داشته و با طرح این موضوع در بیانیه وزارت خارجه مدعی شده كه (حل نشدن مناقشه كشمیر یكی از اصلی ترین دلایل بی ثباتی و ناامنی در منطقه است.) این یك پیام روشن و واضح به واشنگتن است كه اگر خواستار تغییر وضعیت در روابط خود با اسلام آباد و همكاری نزدیك در جنگ با تروریسم است باید به مناقشه كشمیر توجه جدی كرده و حل شدن آن را به سمتی سوق دهد كه مورد توافق اسلام آباد باشد. تعویق یكی دو روزه پاسخ رسمی هم می تواند به این موضوع داشته باشد چراكه اسلام آباد در این بیانیه پیام خود را فرستاده و می تواند در این مدت كوتاه پاسخ خود را از واشنگتن دریافت كند. باید گفت كه اسلام آباد این پیام را متوازن بخش دیگری از سخنان ترامپ تنظیم كرده كه او در این بخش از هند خواست تا در تأمین امنیت منطقه كمك كرده و با به عهده گرفتن نقش برجسته ای در جنگ با تروریسم در افغانستان، همكاری خود با دولت افغانستان را تقویت كند. اسلام آباد كه تا كنون حضور هند در افغانستان را بر خلاف امنیت ملی خود می دانسته، نمی تواند این بخش از سخنان ترامپ را تحمل كند و به موازنه آن موضوع كشمیر را در بیانیه خود مطرح كرده تا واشنگتن را برای ادامه روابط نزدیك محك بزند. تجربه گذشته نشان می دهد كه امریكا در خصوص كشمیر حاضر به مداخله آن چنان قابل توجه نبوده و حالا كه در بهترین حالت از روابط خود با هند است هم نمی خواهد گامی بردارد كه اسلام آباد انتظار آن را دارد. اسلام آباد به این صورت آزمون جدی و البته سختی را پیش روی واشنگتن قرار داد تا بین خود و دهلی نو یكی را انتخاب كند تا مسیر مورد قبول واشنگتن در جنگ با تروریسم پی گرفته شود اما روشن است كه واشنگتن منافع خود را در شراكت با دهلی نو آن قدر مهم می داند كه این مسیر را به عطایش ببخشد.

جایگزین های تازه
شاید اسلام آباد با توجه به پاسخ احتمالی منفی واشنگتن بوده كه موضوع كشمیر را مطرح كرده تا دست كم تهدید امریكا را در یك جدال دیپلماتیك بیندازد اما باید توجه داشت كه این نمی تواند پاسخگوی مسئله باشد و تنها می تواند یك راه حل مقطعی و كوتاه مدت را تأمین كند. در واقع، اسلام آباد مدت هاست كه دیگر نمی تواند واشنگتن را شریك قابل اطمینان خود در عرصه بین الملل بداند و شراكت با این كشور بعد از جنگ سرد دیگر وجاهتی نداشته و باید به فكر جایگزین دیگری در این عرصه باشد. این نكته ای اساسی است كه خانم سدیه عابده حسین به آن معتقد است. او كه در طول سال های 1991 تا 1993 سفیر پاكستان در واشنگتن را بود، می گوید:(امروز امریكا دیگر تنها گزینه قدرتمند پاكستان برای گسترش روابط نیست بلكه پاكستان روابط خوبی با چین و روسیه به عنوان دیگر قدرت های بزرگ جهان ایجاد كرده است.) او هم مانند دیگر سیاستمداران پاكستانی معتقد است كه امریكا كشورش را تنها برای تأمین امنیت افغانستان می خواهد و دیگر كاری به این كشور ندارد و به همین جهت هم می گوید كه پاكستان امروز متحد بزرگ دیگری برای خود پیدا كرده است و دیگر نگران كاهش یا قطع كمك های امریكا هم نیست. واكنش چین به سخنان ترامپ به روشنی این عقیده خانم عابده حسین را تأیید كرد. هوا چونینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، در حمایت از پاكستان و مخالفت با سخنان ترامپ پاكستان را در خط مقدم مبارزه با تروریسم قرار داده كه در این راه قربانی های زیادی داده و برای صلح و ثبات منطقه ای همكاری های بسیاری كرده است. خانم چونینیگ هر چند كه در موضع گیری خود خواهان همكاری پاكستان و امریكا در زمینه مقابله با تروریسم شده اما با حمایت آشكار و علنی از پاكستان به ترامپ این پیام را داده كه اگر بخواهد در این زمینه بر پاكستان فشاری وارد كند، پكن در كنار اسلام آباد و در مقابل واشنگتن خواهد بود. این حد از حمایت چین قابل انتظار نبود و معلوم شد كه سرمایه گذاری اسلام آباد طی یك دهه گذشته برای نزدیك شدن به پكن بی نتیجه نمانده و حالا می تواند چین را به صورت جدی جایگزین مطمئنی به جای امریكا در عرصه بین الملل بداند. این جایگزین و حمایت های آشكار آن از اسلام آباد تنها یك معنا می تواند باشد و آن این است كه اسلام آباد به آخر خط رسیدن روابطش با واشنگتن را با مهر پكن تصدیق كرده و بعد از این دیگر حاضر نیست گوش به سیاست های یكطرفه واشنگتن بدهد.