هزاران نفر از پیروان اهل سنت در هرات برای شهدای شیعه که در حمله تروریستی اخیر توسط افراد مسلح ناشناس در روستای ده‌مهری ولسوالی انجیل به شهادت رسیدند، مراسم فاتحه‌خوانی برگزار کردند.

این مراسم عصر پنجشنبه در پی فراخوان مردم در مسجد جامع بزرگ شهر هرات، با حضور گسترده مردم و مقامات طالبان، برگزار شد.

گفتنی است پس از این حمله، ساکنان ولایت هرات، اعم از شیعه و سنی، به‌گونه هماهنگ آن را محکوم کردند و به‌طور گسترده در مراسم تدفین قربانیان حضور یافتند.

این رویداد، با وجود تلخی و خشونت عریان و بی رحمانه‌ای که در خود دارد، حامل یک پیام مهم اجتماعی و سیاسی برای افغانستان امروز است: همبستگی فراتر از گرایش‌های مذهبی، تعلقات قومی یا اعتقادات ایدئولوژیک.

این در حالی است که حمله تروریستی در ده‌مهری ولسوالی انجیل، که جان شماری از شهروندان شیعه را گرفت، می‌توانست مانند بسیاری از رخدادهای مشابه در سال‌های گذشته به شکاف‌های مذهبی دامن بزند یا دست کم با سکوت و بی‌تفاوتی اهل سنت همراه شود؛ اما واکنش مردم هرات-به‌ویژه حضور گسترده اهل سنت در مراسم فاتحه‌خوانی و محکومیت مشترک این حمله-نشان داد که جامعه افغانستان در برابر تروریزم تکفیری به یک بلوغ جمعی رسیده است.

در این رویداد، هزاران نفر از اهل سنت هرات در مسجد جامع بزرگ شهر گردهم آمدند تا برای شهدای شیعه فاتحه بخوانند و به این ترتیب، همبستگی خود را با شیعیان قربانی خشونت مذهبی تروریزم تکفیری و خشم خود را از ناامنی حاکم بر زندگی آنان ابراز کنند. این حضور یک حرکت احساسی یا نمادین نبود، بلکه نوعی اعلام موضع اجتماعی بود؛ این‌که تروریزم تکفیری، دشمن مشترک همه مردم افغانستان است. این پیام زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم گروه‌های تکفیری، از جمله داعش خراسان، سال‌هاست تلاش می‌کنند با هدف قرار دادن شیعیان، به‌ویژه هزاره‌ها، جامعه افغانستان را به سمت درگیری‌های فرقه‌ای سوق دهند.

اما واکنش اخیر مردم هرات نشان داد که این پروژه، حداقل در این مقطع، با شکست مواجه شده است. حضور مشترک شیعه و سنی در مراسم تدفین قربانیان و محکومیت هماهنگ این حمله، نشان‌دهنده نوعی همبستگی اجتماعی و مذهبی در برابر خشونت سازمان‌یافته است. این همبستگی، در شرایطی که افغانستان با بحران‌های متعدد اقتصادی، امنیتی و سیاسی روبه‌روست، می‌تواند یکی از معدود سرمایه‌های اجتماعی باقی‌مانده باشد.

از سوی دیگر، حضور مقامات طالبان در این مراسم نیز قابل توجه است. طالبان در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند خود را به‌عنوان نیرویی معرفی کنند که قادر است امنیت را تأمین کند و با گروه‌های تکفیری مقابله نماید؛ اما واقعیت این است که حملات داعش خراسان در مناطق مختلف کشور، از جمله علیه شیعیان، همچنان ادامه دارد. حضور طالبان در مراسم فاتحه‌خوانی را می‌توان تلاشی برای نشان دادن همدردی و کسب مشروعیت اجتماعی دانست، اما این حضور زمانی معنا پیدا می‌کند که با اقدامات عملی و مؤثر برای جلوگیری از حملات مشابه همراه باشد و به مطالبات مشروع مردم برای رسیدگی به قربانیان خشونت تروریزم تکفیری رسیدگی و صدای فریادهای قربانیان شنیده شود.

با این حال، نباید از اهمیت واکنش مردمی غافل شد. در جامعه‌ای که سال‌ها از جنگ، بی‌اعتمادی و شکاف‌های قومی و مذهبی آسیب دیده، چنین حرکت‌هایی می‌تواند زمینه‌ساز بازسازی اعتماد اجتماعی باشد. وقتی اهل سنت هرات در کنار شیعیان می‌ایستند و تروریزم تکفیری را محکوم می‌کنند، در واقع به این پیام جان می‌بخشند که امنیت و کرامت انسانی مرز مذهبی نمی‌شناسد. این نوع رفتارها می‌تواند در بلندمدت به کاهش نفوذ گروه‌های افراطی کمک کند، زیرا این گروه‌ها از شکاف‌های اجتماعی تغذیه می‌کنند.

از منظر جامعه‌شناختی، این رویداد نشان می‌دهد که مردم افغانستان، برخلاف بسیاری از تحلیل‌های بدبینانه، هنوز ظرفیت بالایی برای همزیستی و همدلی دارند. در شرایطی که ساختارهای رسمی حاکمیت ضعیف شده یا کارآمدی لازم را ندارد، همبستگی اجتماعی می‌تواند نقش یک سپر دفاعی در برابر خشونت ایفا کند. این همبستگی، اگر تقویت شود، می‌تواند به شکل‌گیری یک فرهنگ مقاومت مدنی در برابر تروریزم منجر شود.

در سطح سیاسی نیز این رویداد حامل پیام‌هایی است. نخست اینکه جامعه افغانستان، حتی در غیاب یک دولت فراگیر و مشروع، می‌تواند در برابر تهدیدهای مشترک متحد شود. دوم اینکه طالبان، اگر واقعاً به دنبال تثبیت امنیت هستند، باید از این همبستگی مردمی حمایت کنند و آن را به‌عنوان یک فرصت ببینند، نه تهدید. سوم اینکه گروه‌های تکفیری با چنین واکنش‌هایی درمی‌یابند که تلاش‌شان برای ایجاد جنگ مذهبی، با مقاومت اجتماعی روبه‌روست.

به این ترتیب، این حادثه تلخ و واکنش مردم هرات را می‌توان نمونه‌ای از رویارویی جامعه با خشونت افراطی دانست. جامعه‌ای که با وجود همه زخم‌ها، هنوز می‌تواند در لحظات بحرانی کنار هم بایستد. اگر این روحیه تقویت شود، شاید بتوان امیدوار بود که افغانستان روزی از چرخه خشونت مذهبی و قومی فاصله بگیرد و به سمت ثبات و همزیستی پایدار حرکت کند. مهدی نوری