عربستان سعودی هر روز بیش از سه میلیون بشکه نفت خود را عینا می سوزاند و هیچ صنعت و درآمدی نیز تولید نمی کند، و رانندگان که عموماً از میان جوانان هستند جهت رفع کسالت و سپری کردن زمان خود، بدون هدف با اتومبیل های شان در خیابان ها پرسه می زنند. طبق آمار، 62 درصد از شهروندان سعودی در منازل استیجاری به سر می بردند. شکی نیست که عربستان سعودی به سرعت رو به سوی بحرانی خطرناک می رود که نظام کنونی آل سعود با تمامی ساختارها و ساز و کارهایش قادر به مهار یا رویارویی با این بحران نخواهد بود و به سبب حمایت های بی دلیل خود از اشکال مختلف خطر، به زودی از برآوردن ساختن نیازها و به اصطلاح پیشرفت های خود ناتوان خواهد بود.

وضعیت حقوق بشر

علی رغم وضعیت فاجعه بار حقوق بشر در عربستان، این کشور، همپیمان قابل اعتماد غرب است و سال هاست که در پایتخت های کشورهای غربی نیز از سوی محافل سیاسی و دیپلماتیک بر این موضوع تأکید می شود. در خصوص وضعیت حقوق بشر در عربستان سعودی و دیگر کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس اصلاً نباید رویایی فکر کرد زیرا این وضعیت فاجعه آمیز است. اعمال وحشت برانگیز نقض حقوق بشر در این کشورها و به ویژه در عربستان، باز هم باعث نشده تا رژیم ملک سلمان در ریاض مجبور باشد که برای این اعمال نادرست خود به کسی پاسخ گو باشد. در ادامه به بررسی جنبه های مختلف نقض حقوق بشر در عربستان می پردازیم.

وضعیت شیعیان

شیعیان در عربستان همواره مورد تبعیض های سیاسی، مذهبی، فرهنگی و اقتصادی قرار گرفته و هویت شان مورد انکار قرار می گیرد و به عنوان اقلّیتی کوچک، به هیچ وجه نمی‏توانند خواستار این باشند که به نفوذ سیاسی زیادی در این کشور دست یابند. تبعیض ها، در طول زمان گویای این واقعیت بوده که شیعیان همواره در فشار بوده و نمی توانند مانند شهروندان عربستان از حقوق اولیه خود بهره مند گردند و فراتر از آن به منصب های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دست یابند. درسال ۱۷۴۴میلادی در پی اتحاد (محمد بن سعود)، حاکم نجد با (محمدابن عبدالوهاب) ایدئولوژی حکومت سعودی شکل گرفت. از آن پس شیعیان استان نفت خیز شرقی عربستان در معرض بی عدالتی‏ها و رفتار تبعیض آمیز حکومت قرار گرفتند. آنان به عنوان شهروندان درجه دو یا طبقه پایین جامعه محسوب می‏ شدند و از حقوق اولیه و مسلم خود محروم شدند. امروزه شیعیان عربستان به نسبت دیگر شیعیان منطقه، از محرومیت بیش‏تری برخور دارند. آنان به جرم شیعه بودن، به گونه‏ های مختلف مورد آزار و اذیت قرار می‏ گیرند. افزون بر این محرومیت ها، حتی در برخی برهه ­ها، به جان و مال شان نیز تعرض می شود و مفتی ‏های وهابی، حکم ارتداد و قتل شان را صادر می‏ کنند.

این آزار و اذیت ها، باعث شده شیعیان این کشور تا آن جا که ممکن است، راه تقیه را در پیش گیرند، به ویژه در شهر مکه، شیعیان بدترین وضع ممکن را شاهدند. آنان مجبورند مراسم مذهبی خود را در خانه ها، دور از انظار و پشت درهای بسته انجام دهند و در محافل عمومی، خود را سنی نشان دهند و این سبک زندگی، باعث شده که آمار دقیق جمعیتی آنان پوشیده بماند. موج اصلاح طلبی موجود در عربستان، در حال حاضر باعث شده است که مسئولین عربستان در قبال شیعیان نیز به نرمش‏های ظاهری بپردازند. هم چنین به دنبال تشدید اختلاف‏های داخلی میان مقامات رژیم سعودی، شیعیان از آزادی عمل بیش تری برخوردار شده ‏اند و سخت گیری کم‏تری در مورد آنان صورت می‏گیرد. البته این نرمش ها، در سطح و مسئولان و مقامات دولتی است و فرهنگ جامعه که مبتنی بر مذهب وهابیت است، بر تعالیم خود پای بند می‏باشد و شیعیان همچنان با تبعیض‏های فراوانی روبه رو هستند. ولی علی رغم این سخت گیری‏ها هرگز نتوانستند احساس شیعه بودن و شیعه ماندن و محبّ خانواده عصمت و طهارت بودن را از دل آنان بیرون کنند. شیعیان در عربستان هر سال با ورود به ماه محرم و با فرا رسیدن ایام سوگواری اباعبدالله الحسین (علیه السّلام)، علی رغم اشکال تراشی‏ها و مخالفت‏ها تاکنون سعی کرده ‏اند با برگزاری مراسم ویژه و عزاداری‏های حسینی، جلوه‏ایی از خشم خودشان را به نمایش بگذارند، آل سعود همواره به این دلیل که برگزاری این گونه مراسم، احتمالاً سبب تحرک وهابیان می‏ شود، رسماً آن‏ها را ممنوع کرده اند، ولی هرگز نتوانسته ‏اند این احساس را در آن‏ها بخشکانند و شیعیان دست از عزاداری نکشیده اند.

از بعد سیاسی، شیعیان هیچ جایگاهی در حکومت ندارند و از دید حاکمان سعودی، تفکر شیعه ایدئولوژی خطرساز برای تداوم حاکمیت آنان به شمار می‏آید. با توجه به طرز تلقی شیعیان از حکومت و نوع برخورد آن‏ها با حاکمان که برخلاف اهل سنت، هر حاکمی را اولی الامر نمی دانند و مبارزه با حاکم ظالم را، وظیفه‏ شرعی خویش می‏ شناسند، می‏توانند خطر بالقوه‏ای برای رژیم سعودی به حساب آیند. از جنبه‏ اقتصادی نیز علی رغم این که شیعیان بر روی بزرگ‏ترین ذخیره‏ نفتی جهان در منطقه‏ شرق عربستان زندگی می‏ کنند، اما به دلایل عدیده ای، این ناحیه از محروم‏ترین نواحی عربستان به شمار می‏ رود. سیصد هزار نفر مسلمانان شیعه این منطقه، در مقایسه با شرایط زندگی سایر نقاط سلطان نشین، در فقر نسبی به زندگی ادامه می‏دهند. تبعیض گسترده اجتماعی علیه ساکنان مناطق شرقی یا جامعه شیعه احساء دنبال می شود. آنها حتی حق کار در مدارس خصوصی یا مهدکودک ها را ندارند. تصدی برخی پست ها نظیر وزیر، شهردار، دیپلمات یا نماینده رسمی دولت در یک سازمان بین المللی برای شیعیان ممنوع است.

وضعیت زنان

وضعیت زنان در عربستان سعودی را، بسیاری از پژوهشگران علوم اجتماعی، به وضعیت سیاهان در نظام تبعیض نژادی آفریقای جنوبی تشبیه کرده اند؛ چرا که در هر دو نظام حقوق نابرابر، دسترسی نابرابر به امکانات و مشاغل، جداسازی مدارس و فضاهای عمومی وجود دارد؛ با این تفاوت که در آفریقای جنوبی، سیاهان با محدودیت و محرومیت روبه رو بودند و در عربستان سعودی کمابیش زنان چنین وضعیتی دارند. در عربستان زنان از زمان تولد تا مرگ زیر سایه مردان زندگی می کنند. تربیت زنان طوری است که نه فقط خود را زیردست مردان می دانند بلکه این باور در ذهن و روح آنها کاشته می شود که زن عامل گناه و منشأ بدبختی است! قوانین این کشور در مورد حق مالکیت و ازدواج زنان به گونه ای است که آنها پس از مردان در درجه دوم اهمیت قرار دارند.

زنان سعودی در مبارزه برای به دست آوردن حقوق خود، و اصلاح این برداشت نادرست به وجود آمده در خصوص موقعیت زنان سعودی که گویی بخش به حاشیه رانده شده از جامعه هستند که نمی توانند خود را با جامعه و محیط پیرامون خود وفق دهند، فعالیت هایی را به صورت جدی آغاز کرده اند. این زنان با جرأت و جسارت فراوانی مشکلات و چشم انداز خود را برای آینده خود در این کشور بازگو می کنند، زنان سعودی سعی کردند ثابت کنند، بخشی از جامعه هستند، و توان لازم و کافی را برای اثبات حضور خود را دارند، چرا که هم از توانایی لازم و هم از امکانات کافی برخوردار هستند، تلاش های بسیاری به عمل آوردند، و کوشش بی پایانی در این زمینه صورت گرفته است، و زمانی هم که زنان سعودی کوچک ترین فرصت لازم را در این رابطه به دست آوردند، توانایی های خود را به منصه ظهور گذاشتند.

رانندگی برای زنان در عربستان سعودی، از زمان تأسیس این کشور، ممنوع بوده و این ممنوعیت در طی سال ها تداوم یافته است. برخی نمایندگان مجلس شورا در این سال ها مخالفت خود را با این ممنوعیت اعلام کرده اَند؛ از آن جمله استناد کرده اند که حدود یک میلیون راننده خارجی در کشور وجود دارند که هزینه سالیانه آنها بیش از ۳ میلیارد دلار است و اگر این ممنوعیت برداشته شود، نیازی به استخدام رانندگان خارجی نخواهد بود. در سال ۲۰۱۱ زنان عربستان کمپینی در اعتراض به ممنوعیت رانندگی به راه انداختند و (منال شریف) نخستین زنی بود که در این جریان در ملأعام رانندگی کرد و پخش فیلم آن در اینترنت بازتاب گسترده ای داشت. تا چندی پیش، زنان عربستان از شرکت در انتخابات و داشتن حق رأی هم محروم بودند. آنها حق داشتن تلفن همراه و حق رانندگی ندارند و بدون اجازه یکی از اقوام مذکر نزدیک خود، امکان رفتن به مسافرت یا انجام هر گونه فعالیتی را نخواهند داشت.

اغلب کارگران زن خارجی در عربستان به عنوان خدمتکار و برخی نیز به عنوان پرستار کار می کنند. برخی از این افراد به صورت قاچاقی و با هدف کار اجباری و استثمار جنسی به عربستان عرضه می شوند، به همین علت به محض ورود به عربستان پاسپورت و اجازه اقامت مهاجران گرفته می شود و آنها شرایطی نظیر بردگی پیدا می کنند. خشونت علیه زنان به اشکال مختلف در جامعه عربستان دیده می شود، خشونت در خانواده، خشونت در زمینه های عمومی، خشونت علیه کارگران مهاجر زن و... تخمین میزان خشونت های خانگی در عربستان به دلیل محدودیت در گزارش این موارد و فقدان داده ها مشکل است و تنها مواردی را شامل میشود که شکایت هایی در این رابطه به مؤسسات حقوقی بشری رسیده باشد. خشونت های فیزیکی، اعمال خشونت آمیز، آزار جنسی و توهین و افترا تنها تعدادی از ابعاد این خشونت ها است. 60% این خشونت ها از سوی شوهر و سپس بستگان انجام می شود. براساس شکایاتی که کمیسیون حقوق بشر و انجمن ملی برای حقوق بشر دریافت کردند، سوءاستفاده از قدرت توسط مردان در زمینه های گوناگون انجام می شود، از جمله اجازه ندادن برای تحصیل، ندادن حق زنان و کودکان، رها کردن همسر و فرزندان از جانب مرد، مصادره اسناد و مدارک رسمی مانند کارت شناسایی برای پیش گیری از مسافرت و جلوگیری از دیدار زنان با فرزندان.

وضعیت کارگران و مهاجران

حدود 9 میلیون کارگر خارجی در عربستان سعودی حضور دارند. صدها هزار نفر از کارگران به دلیل شرایط سختی که برای مهاجران در عربستان وجود دارد، این کشور را ترک کرده اند. کارگران خارجی بدون کسب اجازه از کارفرمایان خود که عمدتاً شرکت های سعودی و یا اشخاصی هستند که از کارگران سودجویی می کنند، حق خروج از عربستان و یا تغییر شغل را ندارند. عمده مهاجران به عربستان را کسانی تشکیل می دهند که جویای کار در این کشور هستند، این افراد معمولاً در شرایط رقت باری زندگی می کنند، مخفی کردن اجباری مهاجران و کارگران، شکنجه و رفتارهای غیرانسانی و تحقیرآمیز بر ضد آن ها، بازداشت های خودسرانه، استثمار کارگران مهاجر و فقدان دسترسی آنها به اتحادیه های صنفی بخشی از موارد نقض حقوق این افراد به شمار می رود. هیچ قانونی در عربستان حداقل دستمزد کارگران را تضمین نمی کند. کارگران محلی نیز مانند کارگران مهاجر اغلب برای دریافت دستمزد با تأخیر یا انکار روبرو می شوند. کارگران زن در این رابطه بیش تر در معرض سوء استفاده اند. سیستم کفالت که مجوز اقامت کارگران را به کارفرمایان خود مربوط می کند، یکی از علل اساسی سوءاستفاده از کارگران است. علاوه بر این بررسی مسائل قضایی و جنایی در دادگاه کار، بسیار کند و پرهزینه دنبال می شود، به گونه ای که احقاق حق برای کارگران کم درآمد عملاً غیرممکن است. پرداخت نکردن دستمزد، مصادره گذرنامه، تمدید نکردن اجازه اقامت و... برخی از ابزارهای سوءاستفاده و بهره کشی از کارگران خارجی می باشد.

اگرچه مؤسسات حقوق بشری بین المللی گزارش های متعددی در مورد نقض گسترده حقوق بشر در عربستان منتشر می کنند، اما این مؤسسات و کشورهای جهان هیچ اقدام قابل توجهی برای جلوگیری از این اقدامات و اعمال فشار و تحریم عربستان برای توقف این جنایت ها در انجام نمی دهند.. با وجود نگرانی های ابراز شده از سوی مؤسسات حقوق بشر، عربستان در سال 2015 برای یک دوره سه ساله به عضویت شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد انتخاب شد. انتخاب عربستان به عضویت این شورا مبین این واقعیت است که وضعیت بغرنج حقوق بشر در عربستان مورد حمایت کشورهای قدرتمند غربی قرار دارد و آنها در جهت استمرار حاکمیت آل سعود در عربستان تمایلی به توقف این روند ندارند.