چند هفته پس از سفر رئیس جمهور امریكا به عربستان برای تنگ كردن حلقه امنیتی ایران، پادشاه عربستان با بركناری محمد بن نایف، پسرش محمد بن سلمان را به ولیعهدی انتخاب كرد.

روح الله صالحی

چند هفته پس از سفر رئیس جمهور امریكا به عربستان برای تنگ كردن حلقه امنیتی ایران، پادشاه عربستان با بركناری محمد بن نایف، پسرش محمد بن سلمان را به ولیعهدی انتخاب كرد. ولیعهد جدید سیاست تهاجمی تری علیه ایران دارد و پیشتر مدعی شده بود باید درگیری ها را به داخل ایران انتقال داد.

سلمان بن عبدالعزیز، پادشاه سعودی در سومین تغییرات سیاسی در كابینه این كشور، روز چهارشنبه در فرمانی محمد بن نایف را از ولیعهدی كنار گذاشت و پسرش محمد بن سلمان را كه جانشین ولیعهد و وزیر دفاع این كشور بود جایگزین وی كرد. به گزارش خبرگزاری رسمی عربستان (واس)، بر اساس فرمان سلمان، محمد بن نایف علاوه بر ولایتعهدی، از مناصب دیگرش مانند وزارت كشور و معاونت ریاست شورای وزیران نیز بركنار شد. در خبر خبرگزاری عربستان آمده است كه سلمان بند (ب) ماده پنجم (قانون اصلی حكومت) را تغییر داده و تصریح كرده كه حكومت در پسران عبدالعزیز بن عبدالرحمن الفیصل آل سعود شاه مؤسس و پسران پسرانش باقی خواهد ماند... و شاهی و ولایتعهدی فقط در یك خانواده از ذریه شاه بنیانگذار باقی نمی ماند. سلمان بن عبدالعزیز پس از صدور فرمان خود، از مسئولان مملكتی خواست تا بعد از نماز تراویح چهارشنبه شب، در مكه مكرمه با محمد بن سلمان ولیعهد جدید بیعت كنند. پسر پادشاه به جای بن نایف به عنوان معاون نخست وزیر تعیین شده است در حالی كه همچنان وزیر دفاع باقی می ماند. در رأی گیری هیئت بیعت، محمد بن سلمان از ۳۴ رأی با ۳۱ رأی به پست ولیعهدی رسیده است.

محمد بن نایف به رغم كنار گذاشته شدنش با محمد بن سلمان به عنوان ولیعهد در كاخ صفا در مكه بیعت و برای او آرزوی موفقیت كرد. پادشاه عربستان بند (ب) ماده پنج اساسنامه حكومتی این كشور را تعدیل كرده است. این اولین بار است كه قدرت از پدر به پسر به ارث می رسد. به گفته ناظران، به این ترتیب و در صورت واقع نشدن رخدادی غیرمنتظره در صحنه سیاسی عربستان، بن سلمان ولیعهد 31 ساله سعودی تنها یك گام با پادشاهی این كشور فاصله خواهد داشت؛ تحولی كه با توجه به رویكردهای شاهزاده جوان سعودی از عربستانی دیگرگون رونمایی خواهد كرد. در ادامه عزل و نصب های پادشاه، احمد بن محمد السالم به عنوان معاون وزیر كشور در سطح وزیر (در سطح ممتاز) تعیین شد و دكتر ناصر الداوود از پستش بركنار و به عنوان نماینده وزارت كشور در سطح وزیر تعیین شد. محمد مزوار، خبرنگار روزنامه ایندیپندنت در توئیتر خود گفته كه ولی عهد سابق به دستور ولیعهد جدید تحت اقامت اجباری قرار گرفته و این برای حفظ سلامت بن نایف است. او در توئیتی دیگر نوشت كه برادر محمد بن نایف یعنی سعود بن نایف امیر منطقه الشرقیه نیز در كاخ خود در (العزیزیه) در جنوب شهر (الخُبَر) در اقامت اجباری قرار گرفته است.

زمینه چینی برای پادشاهی بن سلمان
باتوجه به اینكه بن سلمان در دو سال گذشته قدرت بلامنازع عربستان و صحنه گردان اصلی تحولات این كشور بود، برخی منابع احتمال می دهند برکناری اخیر که به کودتای آرام تعبیر شده، مقدمه ای برای به تخت نشاندن ولیعهد جدید است. مجتهد، افشاگر معروف سعودی در توئیتر این اقدام سلمان را كودتا خواند و نوشت كه به زودی سلمان به نفع پسرش از قدرت كناره گیری خواهد كرد. نشریه فارین پالیسی هم روز چهارشنبه در گزارشی فاش كرد كه محمد بن سلمان به زودی شاه خواهد شد زیرا پدرش كه دچار زوال عقلی شده است، به زودی به سود او كناره گیری اش از قدرت را اعلام خواهد كرد.

بر اساس این گزارش، همه اقدامات پادشاه عربستان برای به قدرت رساندن پسرش از قبل طراحی شده بود اما این كار به تدریج و به آرامی صورت گرفت كه مخالفت های دربار سعودی را به همراه نداشته باشد چراكه محمدبن سلمان تجربه لازم برای اداره كشور را نداشته و طی این مدت شاه سعودی با اختیارات نامحدودی كه برای محمد بن سلمان در نظر گرفت و واگذاری پست های كلیدی به وی، او توانست از خود چهره ای مقتدر در عرصه داخلی و خارجی به نمایش بگذارد. به گفته ناظران، دومین عرف شكنی پادشاه عربستان در انتخاب ولیعهد اقدامی است كه سلطنت سعودی را در آستانه تحولی جدی قرار می دهد و چهره ای متفاوت با پادشاهی چند ده ساله آل سعود را بر این كشور حاكم خواهد ساخت. پادشاه سعودی از مدتی پیش زمینه های روی كار آمدن فرزندش بن سلمان در عربستان، پس از خود را فراهم آورده بود. صدور فرمان های متعدد عزل و نصب در پست ها و سمت های مهم دولتی و غیردولتی كه چندی پیش صورت گرفت، در واقع مقدمه ای برای نشاندن بن سلمان بر كرسی ولیعهدی بود.

بروس ریدل افسر سابق سیا كه مدیر مؤسسه بروكینگز در واشنگتن می گوید: (ملك سلمان با انتصاب پسر 31 ساله اش به ولیعهدی، راه را برای نسل جدید آل سعود جهت رسیدن به پادشاهی این قدرت نفتی كه با چالش های متعددی روبه رو است، باز كرد.) چند روز پیش نیز برخی منابع سعودی از حمایت برخی مقامات سعودی از ولایتعهدی بن سلمان خبر دادند. همزمان با اعلام ولیعهدی پسر شاه سعودی، كاربران شبكه های اجتماعی یك طومار امضا شده از سوی شاهزاده های سعودی را فاش كردند كه شش ماه پیش به ملك سلمان درباره عواقب اتخاذ چنین تصمیمی هشدار داده بودند. این دستور جدید پادشاه در حالی است كه او اخیراً در ادامه جنگ قدرت در این كشور اختیارات محمد بن نایف را كم كرده بود. بسیاری از ناظران سعودی معتقدند این اقدام شاه عربستان باعث افزایش تنش ها در خاندان سعودی می شود، چراكه محمد بن سلمان در داخل خانواده از مقبولیت لازم برخوردار نیست.

محمد بن سلمان از جمله شاهزادگان سعودی است كه بیش از هركس دیگری برای تصاحب كرسی پادشاهی پس از ملك سلمان تقلا كرده است. رفت و آمدهای متعدد وی به امریكا و دیدار با دولتمردان این كشور، ورود به ماجراجویی یمن و آغاز جنگ تمام عیار علیه مردم بی دفاع این كشور از جمله سلسله اقدامات سال های اخیر شاهزاده سعودی محسوب می شود كه در مسیر رسیدن به آرزوی دیرینه اش یعنی به تن كردن ردای پادشاهی، انجام داده است. این اقدام درست چند هفته پس از سفر دونالد ترامپ، رئیس جمهور امریكا به عربستان سعودی انجام گرفت كه گفته می شد یكی از برنامه های ترامپ در آن سفر اعلام حمایت واشنگتن از پادشاهی محمد بن سلمان بوده است. همچنین ماه گذشته گزار ش هایی منتشر شد كه نشان می داد بن سلمان در سفر خود با واشنگتن در مارس گذشته مبلغ 65 میلیون دلار به دولت امریكا رشوه داده بود. احتمالاً امضای قرارداد 500 میلیارد دلاری با امریكا نیز برای محكم كردن پیمان حمایت واشنگتن از بن سلمان انجام شده است.

تشدید سیاست ضدایرانی
عربستان در دوران محمد بن سلمان و پدرش شاهد تغییر لحن قابل توجهی نسبت به ایران بود. ریاض كه تا پیش از این به داشتن سیاست های محافظه كارانه بر اساس حسن همجواری و برادری در قبال ایران و دیگر كشورهای منطقه شناخته می شد، پس از پادشاهی جدید سیاست و لحن خود را در قبال ایران به طور قابل توجهی تغییر داد و سیاست های تهاجمی را در پیش گرفت. عربستان كه در دوران پادشاهی سلمان، سیاست خارجی تهاجمی تر اتخاذ كرد، برای داشتن مناسبات مداوم و نزدیك با متحد امریكایی به ویژه پس از توافق هسته ای امریكا با ایران تردیدی به خود راه نمی دهد. بن سلمان یك ماه پیش در گفت وگویی مدعی شد: (باید درگیری ها را به داخل ایران بكشانیم.) سعودی ها روی كار آمدن ترامپ در امریكا را بهترین فرصت برای افزایش فشار به ایران می دانند و با امضای قراردادهای چند صد میلیاردی به دنبال جلب موافقت واشنگتن علیه ایران است و ائتلاف عربی- غربی نیز برای مقابله با ایران تشكیل شد. به نظر می رسد باتوجه به دشمنی های بن سلمان با ایران، سیاست عربستان در مقابل تهران تهاجمی تر خواهد شد.