تصمیم اخیر کابینه اسرائیل برای ثبت بخش‌های وسیعی از کرانه باختری تحت عنوان «اراضی اسرائیلی» تحت نظارت وزارت دادگستری، زنگ خطر جدیدی را برای اردن به صدا درآورد.

 این اقدام که با تعابیری چون «انقلاب شهرک‌سازی» از سوی بزلل اسموتریچ وزیر دارایی اسرائیل توصیف شده، عملا اداره نظامی منطقه اشغالی از سال 1967 را دور زده و آن را تحت حاکمیت رسمی اسرائیل در می آورد . اردن این تصمیم را به منزله پایان وضعیت موجود دانسته و نگران اجرای سناریوی «وطن جایگزین» شده است.

برای دهه‌ها ایده «وطن جایگزین» که بر اساس آن اردن به کشور فلسطینی تبدیل شود، در محافل دیپلوماتیک این کشور به‌عنوان کابوسی دور یا نظریه‌ای توطئه‌آمیز تلقی شده بود. اما اکنون در سایه کابینه راست‌گرای افراطی اسرائیل و جنگ ویرانگر غزه، این کابوس به واقعیت عملی نزدیک شده است.

ممدوح العبادی معاون پیشین نخست‌وزیر اردن در گفتگو با رسانه‌ها اعلام کرده اجرای سیاست انتقال فلسطینی‌ها اکنون از تهدید به مرحله اقدام عملی رسیده و اسرائیل پس از کرانه باختری، اهداف خود را به سوی شرق رود اردن خواهد برد. او هشدار داده اگر اردن بیدار نشود، استراتژی اسرائیل «یا ما یا آنها» خواهد بود و هیچ گزینه سومی وجود ندارد.

ترس در اردن تنها محدود به حمله نظامی مستقیم نیست؛ بلکه «انتقال نرم» نیز بخش مهمی از برنامه اسرائیل محسوب می‌شود. هدف این است که زندگی در کرانه باختری به نحوی غیرقابل تحمل شود تا فلسطینی‌ها به تدریج به سوی اردن مهاجرت کنند.

تصمیم اخیر برای انتقال مسئولیت ثبت زمین‌ها به وزارت دادگستری، اقدامی کلیدی در این مسیر محسوب شده است. با حذف سوابق ثبت زمین‌های اردنی و عثمانی که مالکیت فلسطینی‌ها را برای یک قرن حفظ کرده، اسرائیل مسیر قانونی گسترده برای گسترش شهرک‌ها و مصادره زمین‌ها را هموار کرده است.

العبادی به تغییرات نمادین اما خطرناک در نامگذاری‌های نظامی اسرائیل اشاره کرده و گفته است تشکیل «تیپ جلعاد» در ارتش اسرائیل پیامی واضح دارد؛ جلعاد منطقه‌ای کوهستانی نزدیک پایتخت اردن است. این اقدام نشان می‌دهد اسرائیل از سیاست‌های استراتژیک قدیم به سوی اجرایی کردن برنامه‌های جدید از نیل تا فرات حرکت کرده است. همچنین او تأکید کرده ایدئولوژی اسموتریچ دیگر نظر یک فرد نیست، بلکه به دکترین رسمی کابینه تبدیل شده و توافقنامه وادی عربه عملاً از نگاه رهبری فعلی اسرائیل بی‌اعتبار شده است.

با محدود شدن مسیرهای دیپلوماتیک، توجه‌ها به گزینه‌های نظامی اردن معطوف شده است. دره اردن، نوار طولانی زمین‌های حاصلخیز میان دو رودخانه، اکنون خط مقدم دفاع «وجودی» اردن محسوب می‌شود.

مامون ابونوار جنرال بازنشست وکارشناس نظامی، اعلام کرده اقدامات اسرائیل در کرانه باختری به منزله «جنگ غیررسمی» علیه اردن است و ادامه فشارها، کشور را مجبور به اتخاذ تدابیر شدید خواهد کرد. او پیشنهاد کرده اردن بتواند دره اردن را به منطقه نظامی بسته تبدیل کند تا انتقال اجباری متوقف شود.

ابونوار همچنین به ظرفیت اجتماعی منحصر به فرد اردن اشاره کرده و گفته است ساختار قبیله‌ای و اجتماعی کشور «ارتش دوم» محسوب می‌شود؛ هر روستا و هر استان خط دفاعی برای کشور ایجاد می‌کند و اسرائیل نمی‌تواند این مقاومت را شکست دهد.

با این حال، او هشدار داده وضعیت متزلزل است و در صورت انفجار کرانه باختری به جنگ مذهبی، منطقه شاهد «زلزله ژئوپلیتیک» خواهد بود. او تصریح کرده ارتش اردن برای همه سناریوها، از جمله رویارویی نظامی، آماده است و نمی‌توان وضعیت فعلی را رها کرد.

یکی از دلایل نگرانی اردن، حس رهاشدگی از سوی قدیمی‌ترین متحد خود، یعنی امریکا، است. دهه‌ها سیاست «گزینه اردن» محور ثبات در این کشور بوده است، اما کارشناسان معتقدند این استراتژی اکنون فروپاشیده است.

اوریب الرنتاوی مدیر مرکز مطالعات سیاسی القدس، اعلام کرده واشنگتن آماده است منافع اردن را برای حمایت از اسرائیل فدا کند. این وضعیت اردن را در چرخه‌ای از وابستگی و تهدید گرفتار کرده است؛ اردن بین فشارهای اقتصادی امریکا و تهدید وجودی اسرائیل گیر کرده و راهکاری جز بسیج داخلی و آماده‌سازی نظامی ندارد.

او همچنین سیاست اردن در رابطه محدود با تشکیلات خودگردان و دوری از گروه‌های مقاومت فلسطینی را اشتباه راهبردی دانسته و تأکید کرده این کشور در مقایسه با قطر، مصر و ترکیه که با حماس در ارتباط بوده‌اند، نفوذ خود را از دست داده است.

اردن اکنون برای بدترین سناریوها آماده می‌شود. کشور برنامه سربازی اجباری را پس از 35 سال از سر گرفته و مقامات تأکید کرده‌اند هدف از این اقدام افزایش توان رزمی و آماده‌سازی نیروها برای مقابله با تهدیدات پیچیده منطقه‌ای است. العبادی نیز خواستار گسترش خدمت سربازی برای همه شهروندان شده و گفته است همه باید توان دفاع شخصی داشته باشند. او همچنین بر آموزش زبان عبری به کودکان تأکید کرده تا مردم اردن بتوانند از تهدیدات اسرائیل آگاه و آماده باشند. نظارت دقیق بر پل‌های عبور، به ویژه پل حسین نیز ضروری اعلام شده تا هرگونه «انتقال آرام و مخفی» متوقف شود.

با آغاز بازنویسی اسناد زمین‌های کرانه باختری توسط وزارت دادگستری اسرائیل و حذف مالکیت فلسطینی‌ها، اردن در حساس‌ترین موقعیت خود از سال 1967 قرار گرفته است. این کشور اکنون تنها حائل در مسیر سیاست‌های اشغال‌گرانه اسرائیل محسوب می‌شود و با تهدیدی تاریخی روبرو شده است.

هرچند جهان سخنرانی و محکومیت می‌کند اما اسرائیل عملاً اقدامات خود را ادامه می‌دهد. اردن یا باید بیدار شود و راهبرد دفاعی و بسیج داخلی خود را تقویت کند، یا در مواجهه با انتقال اجباری و تضعیف امنیت ملی، تن به شرایطی تحمیلی دهد که پیامدهای آن فراتر از مرزهای کشور خواهد بود.

العبادی صریح گفته است: «اگر بیدار نشویم، استراتژی اسرائیل تنها دو گزینه خواهد داشت: ما یا آنها. هیچ راه سومی وجود ندارد.» این سخنان بازتاب‌دهنده واقعیتی است که اردن و منطقه را در آستانه تحولی تاریخی قرار داده و ضرورت اقدام فوری و محکم را آشکار ساخته است.