همزمان با هشدار سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، درباره تبدیل شدن مرز تاجکستان و افغانستان به "کانون اصلی درگیری‌های مسلحانه"، سخنگوی طالبان گفت این نگرانی‌ها بی‌مورد و مرز تاجکستان در آرامش است؛ وی خواستار حمایت کشورها از ثبات در افغانستان شد.

ذبیح‌الله مجاهد، گفت: "در چنین شرایطی، اظهار نگرانی از سوی کشورها دلیلی ندارد؛ به جای تشویش، بهتر است به ثبات و امنیت در افغانستان اعتماد کرده و از آن حمایت کنند."

مجاهد با اشاره کاهش چشمگیر قاچاق در افغانستان، از کشورهای منطقه خواست تا به جای توجه به "تهدیدهای خیالی"، از دستاوردهای امنیتی در افغانستان پشتیبانی عملی کنند.

تحلیلگران می‌گویند تنش‌های اخیر در مرز افغانستان و تاجکستان، که با هشدار سرگئی شویگو درباره احتمال تبدیل شدن این ناحیه به «کانون اصلی درگیری‌های مسلحانه» همراه شد، بار دیگر یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیک آسیای مرکزی را در مرکز توجه قرار داده است. واکنش سخنگوی طالبان، که این نگرانی‌ها را «بی‌مورد» توصیف کرده و بر «آرامش» مرزها تأکید دارد، نشان می‌دهد که برداشت بازیگران منطقه‌ای از وضعیت امنیتی افغانستان همچنان عمیقاً متفاوت است. برای فهم این شکاف، باید به پیشینه تاریخی، تحولات پس از 2021 و رقابت‌های ژئوپلیتیک منطقه توجه کرد.

مرز افغانستان و تاجکستان از دهه‌ها پیش یکی از پرچالش‌ترین خطوط مرزی در منطقه بوده است. این مرز طولانی و عمدتاً کوهستانی، به‌ویژه در مناطق پامیر و بدخشان، همواره مسیر عبور گروه‌های مسلح، قاچاقچیان مواد مخدر و شبکه‌های غیرقانونی قاچاق بوده است. در دهه 1990، هم‌زمان با جنگ داخلی تاجکستان، این مرز به یکی از محورهای اصلی فعالیت گروه‌های اسلام‌گرای مسلح تبدیل شد و روسیه برای جلوگیری از سرایت بی‌ثباتی به آسیای مرکزی، حضور نظامی خود را در تاجکستان تثبیت کرد. پایگاه 201 روسیه در دوشنبه و شهرهای دیگر تاجکستان، بزرگ‌ترین پایگاه خارجی مسکو باقی مانده و نماد نقش امنیتی روسیه در منطقه آسیای مرکزی است.

پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال 2021، نگرانی‌های امنیتی کشورهای آسیای مرکزی به ویژه تاجکستان افزایش یافت. تاجکستان تنها کشوری بود که آشکارا از تشکیل «دولت فراگیر» در افغانستان سخن گفت و از مخالفان تاجک‌تبار طالبان حمایت کرد. این اختلافات باعث شد تا روابط دوطرف سرد و پرتنش باقی بماند. در همین دوره، گزارش‌هایی از فعالیت گروه‌هایی مانند داعش خراسان، جنبش اسلامی ترکستان شرقی و برخی شبکه‌های وابسته به القاعده در شمال افغانستان منتشر شد؛ گروه‌هایی که از نگاه روسیه و تاجکستان تهدیدی مستقیم برای امنیت منطقه محسوب می‌شوند.

هشدار اخیر شویگو نیز دقیقاً بر همین محور استوار است: نگرانی از اینکه خلأهای امنیتی در شمال افغانستان به فرصتی برای گروه‌های مسلح فراملی تبدیل شود. روسیه نگران است که این گروه‌ها از مرزهای دشوار و کنترول‌ناپذیر افغانستان و تاجکستان عبور کرده و بی‌ثباتی را به آسیای مرکزی منتقل کنند. این نگرانی‌ها تنها به تهدیدهای تروریستی محدود نیست؛ قاچاق مواد مخدر نیز یکی از محورهای اصلی نگرانی مسکو است. هرچند طالبان ادعا می‌کنند که کشت و قاچاق مواد مخدر را «به‌طور چشمگیر» کاهش داده‌اند؛ اما برخی نهادهای بین‌المللی و کشورهای منطقه معتقدند که شبکه‌های قاچاق همچنان فعال‌اند و مسیرهای شمالی نقش مهمی در انتقال مواد مخدر به روسیه و اروپا دارند.

در مقابل، طالبان تلاش می‌کنند تا تصویری از ثبات و کنترول کامل بر مرزها ارائه دهند. سخنان ذبیح‌الله مجاهد مبنی بر اینکه «مرز تاجکستان در آرامش است» و «نگرانی‌ها بی‌مورد است»، بخشی از تلاش طالبان برای مشروعیت‌سازی و نشان دادن توانایی خود در تأمین امنیت مرزی محسوب می‌شود. طالبان می‌خواهند به کشورهای منطقه پیام دهند که افغانستان تهدیدی برای همسایگان نیست و همکاری منطقه‌ای باید جایگزین فشارهای سیاسی شود. تأکید بر کاهش قاچاق و درخواست از کشورهای منطقه برای حمایت از «دستاوردهای امنیتی» این گروه نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد.

با این حال، بی‌اعتمادی ساختاری میان طالبان و تاجکستان، و همچنین میان طالبان و روسیه، مانع از آن می‌شود که این اطمینان‌بخشی‌ها مؤثر واقع شود. تاجکستان به دلیل اختلافات قومی و سیاسی با طالبان، به‌ویژه درباره وضعیت تاجک‌های افغانستان، به وعده‌های امنیتی طالبان اعتماد ندارد. روسیه نیز بر اساس تجربه‌های گذشته و اطلاعات امنیتی خود، معتقد است که تهدیدهای بالقوه در شمال افغانستان همچنان جدی‌اند.

افزون بر این، رقابت ژئوپلیتیک نیز در این میان نقش دارد: روسیه نمی‌خواهد کنترول امنیت منطقه را به طالبان یا حتی چین واگذار کند و هشدارهای امنیتی مسکو گاهی بخشی از تلاش برای حفظ نقش رهبری خود در آسیای مرکزی است.

اگر این وضعیت ادامه یابد، پیامدهای آن می‌تواند قابل توجه باشد. احتمال افزایش حضور نظامی روسیه در تاجکستان وجود دارد، و کشورهای منطقه ممکن است برای وادار کردن طالبان به همکاری بیشتر، فشارهای دیپلوماتیک یا اقتصادی را افزایش دهند. همچنین هرگونه درگیری کوچک در مرزها می‌تواند به سرعت به بحرانی بزرگ‌تر تبدیل شود؛ زیرا ساختارهای اعتماد میان طرف‌ها بسیار شکننده است.

به این ترتیب، به باور تحلیگران، بحران در مرزهای افغانستان و تاجکستان تنها یک مساله امنیتی نیست؛ بلکه بازتابی از رقابت‌های ژئوپلیتیک، بی‌اعتمادی تاریخی و نگرانی‌های واقعی درباره فعالیت گروه‌های مسلح در شمال افغانستان است. طالبان تلاش می‌کنند تصویری اغراق‌آمیز از ثبات در افغانستان ارائه دهند؛ اما کشورهای منطقه همچنان نگران‌اند. آینده این بحران به میزان همکاری طالبان با همسایگان، شفافیت امنیتی و توان و اراده واقعی آن‌ها در کنترول گروه‌های مسلح بستگی دارد. مهدی نوری