جمهوری اسلامی ایران درحال گسترش «دیپلوماسی ترانزیتی» خود با کشورهای آسیای مرکزی است؛ تلاشی که با هدف تقویت جایگاه رقابتی طرف‌ها در شبکه‌های حمل‌ونقل شرق-غرب و شمال-جنوب انجام می‌شود. با وجود تحریم‌های اقتصادی و فشارهای امریکا، ایران به‌دنبال تثبیت نقش خود به‌عنوان مرکز ترانزیتی منطقه‌ای است و دهلیز جنوبی را به‌عنوان مسیری کلیدی به اروپا، با مشارکت کشورهای آسیای مرکزی و چین، ترویج می‌کند.

در سال‌های اخیر، آسیای مرکزی به یکی از محورهای اصلی بازآرایی حمل‌ونقل اوراسیا تبدیل شده است. این روند با ابتکار «کمربند و جاده» چین همسوست؛ ابتکاری که ایران در سال 2021 با امضای توافق همکاری 25ساله به آن پیوست.

به دلیل جنگ اوکراین و محدودیت‌های دهلیز شمالی از مسیر روسیه، چین به دنبال مسیرهای جایگزین زمینی برای انتقال کالا به اروپا است.

در کنار دهلیز میانی (از طریق دریای خزر و قفقاز)، پکن به‌طور فزاینده‌ای به دهلیز جنوبی از مسیر ایران توجه نشان می‌دهد.

دهلیز جنوبی از نظر فنی برای حمل‌ونقل کانتینری بسیار مناسب است و با تکمیل پروژه‌هایی مانند راه‌آهن چین-قرغزستان-ازبکستان و خط مرند-چشمه‌ثریا-مرز ترکیه، به یک مسیر کاملاً ریلی و کوتاه‌ترین پیوند زمینی شرق آسیا و اروپا تبدیل خواهد شد. حذف حمل‌ونقل دریایی در دریاچه وان ترکیه، یکی از گلوگاه‌های فعلی این مسیر را برطرف می‌کند.

سرمایه‌گذاری‌ها و پروژه‌های کلیدی

ایران در 2025 اعلام کرد قصد دارد 9 دهلبز ریلی ترانزیتی به طول 17 هزار کیلومتر احداث کند که ظرفیت جابه‌جایی سالانه را به حدود 60 میلیون تن می‌رساند.

چین نیز در حال ساخت پایانه ریلی سرخس در مرز ترکمنستان-ایران و برقی‌سازی مسیر سرخس-رازی تا مرز ترکیه است؛ پروژه‌ای که ظرفیت حمل بار را به 15 میلیون تن در سال افزایش می‌دهد. همچنین ایران و ترکمنستان با توسعه خطوط ریلی با دو عرض مختلف، هدف‌گذاری کرده‌اند حجم مبادلات مرزی را به 20 میلیون تن برسانند.

پیامدهای جیوپولیتیکی

اعطای نقش پررنگ به امریکا در توسعه دهلیز زنگزور (TRIPP) موجب نگرانی چین از نفوذ واشنگتن بر دهلیز میانی شده و انگیزه پکن برای تقویت مسیرهای جایگزین، به‌ویژه دهلیز جنوبی ایران، را افزایش داده است. چین به مسیرهایی نیاز دارد که بدون عبور از دریای خزر، اتصال پایدار به اروپا فراهم کنند.

نقش کشورهای آسیای مرکزی

ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان، تاجکستان و قرغزستان دهلیز جنوبی را ابزاری برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و افزایش درآمدهای ترانزیتی می‌دانند.

راه‌اندازی قطارهای باری چین به ایران (از جمله مسیر شی‌آن-آپِرین) زمان حمل را به حدود 15 روز کاهش داده که تقریباً نصف حمل‌ونقل دریایی است. در 2025، تعداد قطارهای باری چین به ایران به‌طور چشمگیری افزایش یافت.

کشورهای آسیای مرکزی همچنین به دنبال دسترسی به آب‌های آزاد از طریق بنادر جنوبی ایران هستند. ازبکستان در بندر چابهار و قزاقستان در بندر شهید رجایی سرمایه‌گذاری لوژستیکی را آغاز کرده‌اند و سایر کشورها نیز در همین مسیر حرکت می‌کنند.

جمع‌بندی

همکاری ترانزیتی ایران و آسیای مرکزی، به دلیل موقعیت جغرافیایی ایران و دسترسی آن به دریا، به‌طور فزاینده‌ای حیاتی شده است. با وجود تحریم‌ها، کشورهای آسیای مرکزی رویکردی عمل‌گرایانه در قبال ایران اتخاذ کرده‌اند.

چالش اصلی آینده، رفع گلوگاه‌های فنی و سیاسی دهلیز جنوبی از طریق هماهنگ‌سازی قوانین، استانداردها، تعرفه‌ها و ایجاد سازوکار هماهنگ‌کننده مشترک است.  نرگس عمروف