سرگئی لاوروف؛ وزیر خارجه روسیه، در دیدار با طلعت‌بیک مصدق‌اوف؛ دبیرکل جدید سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) بار دیگر بر این نکته تأکید کرد که تحولات افغانستان همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای نگرانی امنیتی در منطقه است و این سازمان باید نقش فعال‌تری در مواجهه با پیامدهای آن ایفا کند.

لاوروف در این دیدار با اشاره به سابقه طولانی مصدق‌اوف در ساختارهای امنیتی و صلح بان سازمان، گفت تجربه او در حوزه‌هایی که امروز برای سازمان اهمیت حیاتی دارند ـ از جمله تهدیدهای نوظهور، تحرکات گروه‌های افراطی و وضعیت شکننده افغانستان ـ می‌تواند «پشتوانه‌ای جدی برای موفقیت دبیرکل جدید» باشد.

لاوروف با اشاره به وضعیت افغانستان گفت بی‌ثباتی در این کشور نه‌تنها برای همسایگان مستقیم؛ بلکه برای کل منطقه تهدیدآفرین است.

او تأکید کرد که سازمان پیمان امنیت جمعی باید با رصد دقیق تحولات، برای مقابله با خطرات احتمالی از جمله گسترش تروریزم، قاچاق مواد مخدر و موج‌های مهاجرت ناگهانی، آماده باشد.

هیچ تردیدی نیست که بحران افغانستان امروز به یکی از پیچیده‌ترین و چندلایه‌ترین چالش‌های امنیتی منطقه تبدیل شده است؛ چالشی که نه‌تنها مرزهای کشور را درگیر کرده، بلکه امنیت جمعی آسیای مرکزی، خاورمیانه و حتی قدرت‌های فرامنطقه‌ای را تحت تأثیر قرار داده است. پس از بازگشت طالبان به قدرت، ساختار سیاسی افغانستان وارد مرحله‌ای از فروپاشی نهادی شد؛ مرحله‌ای که در آن دولت فراگیر شکل نگرفت، اقتصاد به مرز فروپاشی رسید و شکاف‌های قومی و مذهبی عمیق‌تر شد. این وضعیت، بستر مناسبی را برای فعالیت گروه‌های تروریستی فراهم کرده است؛ گروه‌هایی که از خلأ قدرت و نبود نظارت مؤثر بهره می‌برند و تهدیدی جدی برای امنیت منطقه‌ای محسوب می‌شوند.

شاخه خراسان داعش (ISKP) اکنون یکی از فعال‌ترین گروه‌های تروریستی در افغانستان است و حملات آن نشان می‌دهد که این گروه نه‌تنها توان عملیاتی خود را حفظ کرده، بلکه در برخی مناطق آن را گسترش داده است. در کنار داعش، شبکه القاعده، تحریک طالبان پاکستان، جنبش اسلامی ترکستان شرقی و دیگر گروه‌های افراطی همچنان در افغانستان حضور دارند. این گروه‌ها از وضعیت شکننده کشور و حمایت‌های پیدا و پنهان طالبان استفاده می‌کنند و همین امر نگرانی کشورهای همسایه و قدرت‌های منطقه‌ای را افزایش داده است. بی‌ثباتی افغانستان به‌طور مستقیم بر امنیت مرزهای ایران، پاکستان، تاجکستان، ازبکستان و ترکمنستان اثر می‌گذارد و موج‌های مهاجرت ناگهانی، قاچاق مواد مخدر و نفوذ تروریست‌ها را تشدید می‌کند.

در چنین شرایطی، مسئولیت کشورهای همسایه و قدرت‌های منطقه‌ای تنها محدود به مدیریت پیامدهای بحران نیست؛ بلکه آن‌ها باید در شکل‌دهی به یک چارچوب امنیتی مشترک، نقش فعالی ایفا کنند. روسیه و چین به‌خوبی می‌دانند که گسترش ناامنی در افغانستان می‌تواند به آسیای مرکزی سرایت کند؛ منطقه‌ای که برای هر دو کشور اهمیت ژئوپلیتیک و اقتصادی حیاتی دارد. از همین رو، پلتفرم‌هایی مانند سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO)، سازمان همکاری شانگهای و دیگر سازوکارهای چندجانبه باید از مرحله هشدار و تحلیل عبور کرده و به سمت اقدام عملی حرکت کنند. تأکید سرگئی لاوروف بر ضرورت «رصد دقیق تحولات» و «آمادگی برای مقابله با خطرات احتمالی» نشان می‌دهد که مسکو انتظار دارد CSTO نقش فعال‌تری در مدیریت تهدیدهای ناشی از افغانستان ایفا کند.

اما یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، نحوه تعامل با طالبان است. برخی کشورها به‌دلیل ضرورت‌های امنیتی یا اقتصادی، به سمت همکاری‌های دوجانبه با طالبان حرکت کرده‌اند. با این حال، چنین همکاری‌هایی بدون در نظر گرفتن رویکرد طالبان نسبت به گروه‌های تروریستی فرامرزی، می‌تواند خطرآفرین باشد. طالبان بارها اعلام کرده‌اند که اجازه فعالیت گروه‌های تروریستی را نمی‌دهند، اما شواهد میدانی نشان می‌دهد که کنترول آن‌ها بر این گروه‌ها محدود است و در برخی موارد حتی هم‌پوشانی‌های ایدئولوژیک و عملیاتی وجود دارد. همکاری یک‌جانبه با طالبان بدون تضمین‌های روشن و فشار هماهنگ برای تغییر رفتار این گروه، نه‌تنها به مهار تهدیدها کمک نمی‌کند، بلکه ممکن است به تقویت موقعیت طالبان و تداوم فضای امن برای گروه‌های افراطی منجر شود.

در این میان، سازمان پیمان امنیت جمعی می‌تواند نقش مهمی در ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقه‌ای ایفا کند. این نقش می‌تواند شامل تبادل اطلاعات امنیتی، تقویت همکاری‌های مرزی، برگزاری رزمایش‌های مشترک ضدتروریستی، مقابله با قاچاق مواد مخدر و ایجاد سازوکارهای مشترک برای مهار گروه‌های افراطی باشد. همچنین این سازمان می‌تواند در هماهنگ‌سازی فشارهای سیاسی بر طالبان برای تشکیل دولت فراگیر و پایبندی به تعهدات امنیتی نقش‌آفرینی کند.

در نهایت، بحران افغانستان تنها از مسیر همکاری چندجانبه و هماهنگ قابل مدیریت است. هیچ کشوری به‌تنهایی قادر به مهار پیامدهای این بحران نیست و رویکردهای پراکنده یا یک‌جانبه، به‌ویژه همکاری بدون پیش‌شرط با طالبان، می‌تواند تهدیدها را تشدید کند. اگر کشورهای منطقه و پلتفرم‌هایی مانند CSTO با درک مشترک از تهدیدها و با رویکردی مبتنی بر واقعیت‌های میدانی عمل کنند، امکان مهار بی‌ثباتی و جلوگیری از سرایت آن به منطقه فراهم خواهد شد. مهدی نوری