تصور کنید شهری با بیش از شش میلیون نفر که هر روز زمین زیر پای‌شان کمی پایین‌تر می‌رود. کابل، پایتخت افغانستان، در حال فرونشست است؛ فاجعه‌ای آهسته اما ویران‌گر که اگر جلو آن گرفته نشود، تا سال 2030 میلیون‌ها نفر را آواره می‌کند و هویت تاریخی یک ملت را نابود می‌سازد. این نه یک داستان خیالی، بلکه پیش‌بینی علمی بر پایه داده‌های ماهواره‌ای و گزارش‌های سازمان‌های جهانی است. مصرف بی‌رویه آب‌های زیرزمینی، تغییرات آب‌وهوایی و ساخت‌وسازهای بی‌رویه طالبان، کابل را به سوی یک بحران بزرگ می‌برد. آیا ما آماده‌ایم این فاجعه را ببینیم؟

آب‌های زیرزمینی در کابل مانند پایه‌های یک ساختمان بزرگ عمل می‌کنند. شهر روی هزاران پایه خاکی و آبی ایستاده است. این پایه‌ها پُر از آب‌اند و وزن شهر را نگه می‌دارند. اما زمانی که مردم هر سال میلیون‌ها متر مکعب آب بیش‌تر از آن‌چه باران و رودخانه‌ها جبران می‌کنند می‌کشند ـ با حفر چاه‌های عمیق 150 تا 200 متری ـ سطح آب پایین می‌رود. در نتیجه، فاصله میان پوسته زمین و آب افزایش می‌یابد، فضاهای خالی زیاد می‌شود و پایه‌ها شروع به فرو ریختن می‌کنند. پیامد این روند، فرونشست تدریجی زمین است؛ درست مانند زمانی که پایه‌های یک ساختمان ضعیف شود و کل بنا کج گردد یا فرو بریزد. این فرآیند برگشت‌ناپذیر است، زیرا خاک فشرده‌شده دیگر توان نگه‌داری آب را ندارد.

نرخ فعلی فرونشست در مرکز کابل حدود پنج سانتی‌متر در سال است و گاهی به 15 سانتی‌متر هم می‌رسد. این رقم در ظاهر کم به نظر می‌رسد، اما بسیار خطرناک است. در پنج سال، این میزان به 25 سانتی‌متر می‌رسد؛ اندازه‌ای که برای ترک‌خوردن دیوارها، شکستن لوله‌ها و ناپایدار شدن پایه ساختمان‌ها کافی است. برای خانه‌های عادی، این نشست می‌تواند سبب تجمع آب در باران‌های شدید یا فرو ریختن ساختمان در زلزله‌های کوچک شود. گزارش‌های سازمان ملل، یونیسف و الجزیره پیش‌بینی می‌کنند که تا سال 2030 نرخ فرونشست می‌تواند دو برابر شود.

خطرات تازه و ساخت‌وسازهای بی‌رویه

طالبان برای نمایش «پیشرفت»، مجوز ساخت ساختمان‌های بلند تا 18 طبقه را صادر می‌کنند؛ حتا در مناطقی که در معرض فرونشست شدید قرار دارند. این ساخت‌وسازها بدون بررسی علمی و محیط‌زیستی انجام می‌شود و زمین ضعیف‌شده کابل توان تحمل چنین فشارهایی را ندارد.

پیش‌بینی جابه‌جایی مردم و از دست رفتن هویت تاریخی

اگر روند مصرف آب به همین شکل ادامه یابد، تا سال 2030 حدود سه میلیون نفر ناگزیر به ترک کابل خواهند شد. بیش‌ترین تاثیر این جابه‌جایی بر مناطق پرجمعیت مرکزی و جنوبی شهر خواهد بود. این روند به بحران انسانی، مهاجرت اجباری و از میان رفتن هویت تاریخی کابل می‌انجامد.

نمونه‌های جهانی؛ فاجعه‌هایی که تکرار می‌شوند

مکزیکوسیتی، جاکارتا و تهران نمونه‌های واقعی از پیامدهای فرونشست زمین‌اند. تجربه این شهرها نشان می‌دهد که بی‌توجهی به مدیریت آب و زمین، هزینه‌های انسانی و اقتصادی سنگینی در پی دارد.

پیش‌بینی علمی؛ آیا کابل تا سال 2030 فرو می‌ریزد؟

بر پایه داده‌های ماهواره‌ای و گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی، ذخایر آب‌های زیرزمینی کابل تا سال 2030 به‌شدت کاهش می‌یابد و فرونشست تجمعی می‌تواند به ده‌ها سانتی‌متر برسد.

راه‌کارها؛ از انتقال آب خیالی تا مدیریت واقعی

راه‌کارهای پایدار شامل مدیریت مصرف آب، تغذیه مصنوعی آب‌های زیرزمینی، جلوگیری از آلوده‌گی منابع، افزایش پوشش سبز و ساخت حوضچه‌های جمع‌آوری آب باران است.

جمع‌بندی

کابل در حال فرو رفتن است؛ فاجعه‌ای آهسته اما ویران‌گر. هنوز فرصت باقی است، اما بدون اقدام فوری، پایتخت افغانستان با فروپاشی تدریجی و از دست رفتن میراث تاریخی روبه‌رو خواهد شد. کاظم همایون