نورجلال جلالی، وزیر صحت عامه حکومت طالبان، در جریان سفرش به دهلی نو گفت افغان‌ها هند را «برادر روزهای سخت» خود می‌دانند.

او در نشستی در اتاق بازرگانی و صنعت هند گفت: «می‌توانم بگویم که هندوستان بیش از تصور به ما محبت کرد.»

 وزیر صحت حکومت طالبان با اشاره به داروهای وارداتی از پاکستان گفت: «به‌جای تابلیت، برای ما سنگ می‌فرستند.»

 او گفت: «بازار افغانستان در خدمت شماست. قطع نظر از درآمد و سود، افغان‌ها برادران شما هستند. خیلی خوب خواهد بود که دوای باکیفیت و ارزان را به برادران خود بفرستید.»

 در این شکی نیست که طالبان و به تبع آن افغانستان، به دلیل سیاست‌های رژيم حاکم، روزهای سختی را سپری می‌کنند و این وضعیت، طالبان را ناگزیر کرده است تا دست به سوی هند دراز کنند؛ کشوری که پیش از این، طالبان را تهدید تلقی می کرد و به قدرت رسیدن آنها را خطری برای امنیت خود و کشورهای تحت نفوذش از افغانستان تا کشمیر می دانست؛ اما سخنان نورجلال جلالی، وزیر صحت عامه طالبان در دهلی نو، بار دیگر این پرسش مهم را در سیاست منطقه‌ای افغانستان مطرح می‌کند: هند «برادر روزهای سخت» طالبان است یا افغانستان؟ این پرسش، بازتاب‌دهنده تغییرات عمیق در روابط طالبان با دو بازیگر کلیدی منطقه، یعنی هند و پاکستان است.

جلالی در سخنانش تأکید کرد که «افغان‌ها هند را برادر روزهای سخت خود می‌دانند» و از محبت و کمک‌های دهلی نو تمجید کرد. او حتی با اشاره به کیفیت پایین داروهای پاکستانی گفت: «به‌جای تابلیت، برای ما سنگ می‌فرستند.» این جملات، در ظاهر ساده، اما در بطن خود حامل پیام‌های سیاسی مهمی‌اند؛ تغییر اساسی دیدگاه طالبان نسبت به ولی نعمت پیشین خود، و جنگی که در پشت پرده جریان دارد.

 از دید ناظران، برای فهم این پیام‌ها باید به فراز و فرود روابط طالبان با هند و پاکستان نگاه کرد. طالبان در دهه‌های گذشته، به‌ویژه در دوران جنگ، به‌شدت به پاکستان وابسته بودند. بسیاری از رهبران طالبان در پاکستان زندگی می‌کردند، آموزش می‌دیدند و حمایت لوژستیکی دریافت می‌کردند. در مقابل، هند طالبان را تهدیدی امنیتی می‌دانست و از دولت پیشین افغانستان حمایت می‌کرد. در آن دوران، طالبان و هند نه تنها رابطه‌ای نداشتند، بلکه در دو سوی یک رقابت منطقه‌ای قرار گرفته بودند؛ اما اکنون، با گذشت بیش از چهار سال از بازگشت طالبان به قدرت، این معادله به‌طور چشمگیری تغییر کرده است.

 پاکستان که زمانی حامی اصلی طالبان بود، اکنون در یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های روابط خود با طالبان قرار دارد. اختلاف بر سر خط دیورند، حضور و فعالیت تحریک طالبان پاکستان در خاک افغانستان، و فشارهای امنیتی و سیاسی اسلام‌آباد باعث شده روابط دوطرف به سردی گراید. پاکستان انتظار داشت طالبان پس از به‌قدرت‌رسیدن، سیاست‌هایش را هماهنگ با خواست اسلام‌آباد تنظیم کنند، اما طالبان ظاهرا نشان دادند که به‌دنبال استقلال عمل‌اند. این استقلال‌طلبی، به‌ویژه در حوزه امنیتی، پاکستان را نگران کرده و باعث شده لحن مقامات پاکستانی نسبت به طالبان تندتر شود؛ به گونه‌ای که آن‌ها در ادبیات سیاسی و امنیتی اسلام آباد از «دولت موقت» یا «سرپرست» یا حتی «دولت افغانستان» به «رژيم طالبان» تبدیل شده اند.

 در این میان، هند فرصت را مغتنم شمرد و به طالبان نزدیک شد. دهلی نو که در دوران جمهوریت سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در پروژه‌های زیربنایی افغانستان انجام داده بود، نمی‌خواست افغانستان را به‌طور کامل به پاکستان و چین واگذار کند. طالبان نیز که با بحران اقتصادی، انزوای سیاسی و نیاز شدید به کمک‌های بشردوستانه روبه‌رو بودند، به‌دنبال شریکانی می‌گشتند که بتوانند بخشی از این خلأ را پر کنند. نتیجه این شد که روابط طالبان و هند، برخلاف گذشته، وارد مرحله‌ای از تعامل و همکاری محدود شد.

 سخنان جلالی در دهلی نو دقیقاً در همین چارچوب قابل تحلیل است. او تلاش کرد هند را نه فقط شریک اقتصادی، بلکه «برادر» معرفی کند؛ برادری که در روزهای سخت کنار افغانستان ایستاده است؛ اما پرسش مهم این است که این «برادری» دقیقاً به چه معناست و چه اندازه پایدار خواهد بود.

 تحلیلگران می‌گویند که طالبان اکنون به‌دلیل فشارهای اقتصادی و سیاسی، ناگزیر اند به هند نزدیک شوند؛ اما این نزدیکی، بیش از آنکه ناشی از یک راهبرد بلندمدت باشد، نتیجه شرایط اضطراری است. طالبان به دارو، تجارت، سرمایه‌گذاری و مشروعیت نیاز دارند و هند یکی از معدود کشورهایی است که می‌تواند بخشی از این نیازها را تأمین کند.

اما به عقیده آگاهان، این رابطه، همان‌گونه که تنش طالبان با پاکستان پایدار و استراتژیک نیست، یک اتحاد راهبردی نیز محسوب نمی‌شود. هند همچنان نسبت به طالبان بی‌اعتماد است. طالبان نیز می‌دانند که هند در گذشته شریک اصلی دولت جمهوری بوده و روابط عمیقی با نیروهای سیاسی مخالف طالبان داشته است. از سوی دیگر، تفاوت های ایدئولوژیک و نفوذ جریان‌های جهادی بر طالبان، اجازه قمار سیاسی بی پروا با هند را نمی‌دهند. بنابراین، نزدیکی امروز بیشتر یک «هم‌پوشانی موقت منافع» است تا یک اتحاد پایدار. طالبان اکنون مجبور اند هند را «برادر روزهای سخت» بخوانند، اما معلوم نیست در روزهای خوب نیز همین نگاه پایدار بماند.

این وضعیت یادآور سخن مشهور حامد کرزی است که در اوج تنش میان هند و پاکستان، می‌گفت: «هند دوست ماست و پاکستان برادر ما.» اما طالبان اکنون معادله را وارونه کرده‌اند: «هند برادر ماست و پاکستان دشمن ماست.» این تغییر لحن، بیش از آنکه نشان‌دهنده یک تحول عمیق باشد، بازتاب‌دهنده تغییر شرایط، منافع و معادلات ژئوپلیتیک است که می‌تواند موقتی و ناپایدار باشد؛ زیرا اگر روزی طالبان دوباره به پاکستان نیاز پیدا کنند یا اگر هند احساس کند که طالبان نمی‌توانند منافعش را تأمین کنند، این برادری به‌سرعت رنگ خواهد باخت.

 به این ترتیب، به عقیده بسیاری از کارشناسان، روابط طالبان با هند و پاکستان در یک وضعیت سیال و ناپایدار قرار دارد. طالبان نه می‌توانند برای همیشه از پاکستان جدا شوند و نه می‌توانند به‌طور کامل به هند تکیه کنند. از آن سو، هند نیز نه می‌تواند طالبان را نادیده بگیرد و نه می‌تواند به آنان اعتماد کامل داشته باشد.  عبدالمتین فرهمند