جمهوری اسلامی ایران در روزهای آینده میزبان یک نشست منطقه‌ای درباره افغانستان خواهد بود؛ نشستی که در آن نماینده‌گان کشورهای پاکستان، تاجکستان، ازبکستان، ترکمنستان، چین و روسیه حضور خواهند داشت.

 هدف نشست، گفتگو بر سر وضعیت حاکم بر افغانستان عنوان شده است. مقام‌های ایرانی قبلاً به کرات تایید کرده بودند که نشست مورد نظر به هدف پایان‌دادن به تنش‌های جاری میان پاکستان و طالبان برگزار می‌شود. همچنان مجریان دستگاه دیپلوماسی ایران در هفته‌ها و ماه‌های گذشته، مکرراً با اطراف منازعه تماس گرفته و از میانجی‌گری کشورشان خبر داده‌ بودند.

 سیدعباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، و سعید خطیب‌زاده، معاون او، در مناسبت‌های مختلف، هدف نشست روزهای بعدی را برقراری صلح بین پاکستان و طالبان خوانده بودند. رسانه‌های پاکستانی و ایرانی هم گفته‌های آن‌ها را پیهم بازتاب می‌دادند؛ اما حالا رضا بهرامی، دستیار و مدیر کل آسیای جنوبی وزارت خارجه ایران، اعلام کرده که چگونه‌گی پایان‌دادن به نزاع طالبان و پاکستان در دستور کار نشست پیش ‌رو قرار ندارد و بحث‌ها منحصر به مسایل مربوط به افغانستان است.

اگر دقت شود، اظهارات بهرامی در حقیقت گریز از تعقیب موضع اعلامی قبلی جمهوری اسلامی ایران است؛ عقب‌نشینی‌ای که چند علت می‌تواند داشته باشد:

1- ایران احتمالاً دریافته است که نزاع میان پاکستان و طالبان به میزانی عمیق و ریشه‌دار است که با تلاش یک‌جانبه تهران فرو نخواهد خفت؛ ازاین‌رو، خواسته است عِرض خود نبرد و زحمت خلق روا ندارد. بلی، وقتی کشورهایی چون ترکیه و قطر نتوانند در عرصه دیپلوماسی موفق شوند، طبیعی است که ایران با مشکلات مرفوع‌ناشدنی مواجه می‌شود؛ کشوری‌که در انزواست و به‌سبب دشمنی با غرب کم‌تر کسی به حرفش گوش می‌دهد و توان اجماع‌سازی هم ندارد.

 2- ممکن است اطراف منازعه به دلایلی از ایران خواسته باشند که به ماجرا ورود نکند یا هم نسبت به درخواست‌های پیهم آن ابراز علاقه نکرده باشند؛ اگرچند به‌ظاهر سعی می‌کنند رغبت نشان دهند. یا هم خاطرنشان کرده باشند که برای دفع نزاع به گفتگوی طولانی، روشن و منظم نیاز است، نه راه‌اندازی یک نمایش منطقه‌ای برای یک یا دو روز مشخص؛ به‌گونه‌ای که اطراف منازعه فرصت بیان موضع و چانه‌زنی نداشته باشند. همچنان احتمال دارد که طرفین نزاع به‌دلیل حساسیت احتمالی ایالات متحده امریکا، از ایران خواسته باشند تا در خصوص میانجی‌گری به‌صراحت سخن نگوید. واقعیت این است که امریکا کشورهای دوستدار ایران را دوست ندارد. برای همین، طالبان و پاکستان سعی می‌کنند در دوستی و دشمنی با دیگران، نگرانی غربی‌ها، به‌ویژه امریکا، را لحاظ کنند؛ آن هم در شرایطی که ترمپ می‌خواهد پایان تنش بین طالبان و اسلام‌آباد را به‌نام خود رقم زند، طبیعی است که از پیشگام شدن تهران ناخرسند می‌شود و سعی می‌کند مانع‌تراشی کند.

نکته قابل توجه دیگر در نشست مورد نظر، مساله دعوت و عدم دعوت از طالبان است. این نشست ظاهراً به ادامه نشست‌های «گروه تماس منطقه‌ای برای افغانستان» برگزار می‌شود؛ طرحی که از سوی کاظمی قمی، سفیر قبلی ایران برای افغانستان، روی دست گرفته شده بود. تهران در جوزای سال گذشته هم نشستی را درباره افغانستان با دعوت از طالبان برگزار کرده بود، ولی آنها از اشتراک در آن ابا ورزیده بود. آن نشست به‌خاطر عدم اشتراک طالبان خیلی خبرساز شده بود و حاصل مشخصی هم در پی نداشت. نه‌گفتن طالبان به درخواست ایران در آن زمان، تعبیر به کسر شأن برای این کشور شده بود. طالبان که برای اشتراک در نشست‌های خارجی لحظه‌شماری می‌کنند، وقتی به فراخوان کشوری چون ایران برای حضور در یک نشست منطقه‌ای نه می‌گویند، روشن است که خبرساز می‌شود و میزبان هم سعی می‌کند این نادیده‌انگاری را نادیده نینگارد. اکنون به‌نظر می‌رسد که ایران با عبرت‌گیری از گذشته، از طالبان دعوت نکرده است. در بیانیه وزارت خارجه ایران هم درباب دعوت و عدم دعوت از طالبان نکته‌ای ذکر نشده است و فقط از حضور احتمالی نماینده‌گان سایر کشورها نام برده شده است. البته که طالبان مدعیِ دریافت دعوت‌نامه از سوی ایران شده‌اند، ولی اعلام کرده‌اند که قصد اشتراک در نشست را ندارند؛ ادعایی که تا این لحظه با تایید و رد طرف ایرانی مواجه نشده است. اگر واقعاً جمهوری اسلامی این بار هم از طالبان رسماً دعوت کرده باشد و آنها چون گذشته به درخواست آن نه گفته باشد، بایسته است که این مساله در نوشته جداگانه کندوکاو شود. بلی، اگر آجندای نشست به نزاع طالبان و پاکستان مربوط می‌بود، تهران چاره‌ای نداشت جز این‌که طالبان را برای اشتراک در آن اقناع کند؛ چه با تطمیع یا هم به‌طرز دیگر. کیومرث صمدی