امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، با انتقاد از پاکستان گفت که این کشور در پی تطبیق «پروژه‌های مرموز» در افغانستان است. او پاکستان را متهم کرد که با فشار اقتصادی، از طریق بستن راه‌های تجاری، می‌خواهد اداره طالبان سقوط کند و اعتراضات سراسری در افغانستان شکل بگیرد.

او پاکستان را متهم کرد که به خاطر تطبیق «پروژه‌های مرموز» در افغانستان بهانه‌گیری می‌کند؛ اما افزود که «ما هم حق داریم از خود دفاع کنیم.»

متقی به بسته‌بودن گذرگاه‌های مرزی میان افغانستان و پاکستان اشاره کرد و گفت: «یک فکر خام وجود داشت که اگر راه‌ها بسته شود، نظام سقوط می‌کند و صدای مردم بلند می‌شود»؛ اما چنین نشد و «هیچ مشکلی پیش نیامد.»

کاملا واضح است که روابط میان طالبان و پاکستان در سال‌های اخیر دچار تغییرات جدی و بازگشت ناپذیر شده است؛ تغییراتی که از همکاری و همسویی به سمت بی‌اعتمادی و تقابل حرکت کرده است. سخنان امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان که پاکستان را به اجرای «پروژه‌های مرموز» در افغانستان متهم کرده، نشانه‌ای روشن از این روند است. متقی با اشاره به بسته‌شدن گذرگاه‌های مرزی و فشارهای اقتصادی پاکستان، تأکید کرده که این اقدامات با هدف سقوط نظام طالبان و برانگیختن اعتراضات مردمی صورت گرفته است. به باور آگاهان، این موضع‌گیری آشکارا نشان می‌دهد که طالبان نه تنها دیگر پاکستان را شریک راهبردی نمی‌دانند، بلکه آن را به‌عنوان بازیگری مداخله‌گر و تهدیدکننده استقلال و بقای حاکمیت خود تلقی می‌کنند.

پاکستان در دو دهه گذشته همواره نقش پیچیده‌ای در تحولات افغانستان داشته است. از یک سو، بسیاری از رهبران طالبان در خاک پاکستان حضور داشتند و این کشور به‌عنوان خاستگاه، پناهگاه و حامی طالبان شناخته می‌شد. از سوی دیگر، اسلام‌آباد همواره تلاش کرده تا از طالبان به‌عنوان ابزاری برای تأمین منافع امنیتی و ژئوپلوتیک خود استفاده کند.

در چارچوب همین روابط بود که پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال 2021، انتظار می‌رفت روابط دوطرف وارد مرحله‌ای تازه و بسیار دوستانه شود، اما واقعیت‌های میدانی و تضاد منافع به‌سرعت این امیدها را نقش بر آب کرد. مهم‌ترین عامل اختلاف، حضور و فعالیت «تحریک طالبان پاکستان» در خاک افغانستان است؛ گروهی که علیه دولت پاکستان می‌جنگد و اسلام‌آباد طالبان افغان را متهم می‌کند که به آن پناه داده و اجازه فعالیت‌های تروریستی فرامرزی اش را می‌دهد.

در این میان، به عقیده تحلیلگران، سیاست فشار اقتصادی پاکستان از طریق بستن مرزها و محدود کردن تجارت، بخشی از راهبردی است که هدف آن وادار کردن طالبان به همکاری امنیتی و مهار تهدیدات مرزی است؛ اما طالبان این اقدامات را تلاش برای بی‌ثبات‌سازی داخلی می‌دانند و آن را «پروژه مرموز» می‌خوانند. متقی در سخنان خود به‌طور مستقیم به این موضوع اشاره کرده و گفته که تصور پاکستان این بود که با بستن راه‌ها، رژیم طالبان سقوط می‌کند و مردم به خیابان‌ها می‌آیند، اما چنین نشد. این بیان نشان‌دهنده احساس خطر طالبان در برابر فشارهای خارجی و تلاش برای مقاومت در برابر نفوذ پاکستان است.

علاوه بر این، منظر سیاسی، طالبان با چنین موضع‌گیری‌هایی می‌خواهند استقلال خود را برجسته کنند و نشان دهند که برخلاف گذشته، حاضر نیستند تحت فشار اسلام‌آباد در راستای سیاست سلطه جویانه پاکستان تصمیمات راهبردی بگیرند. این رویکرد برای طالبان اهمیت نمادین دارد، زیرا در داخل افغانستان نیز بخشی قابل توجه از جامعه، طالبان را به‌عنوان نیرویی وابسته به پاکستان می‌شناسد. فاصله‌گیری آشکار از اسلام‌آباد می‌تواند به تقویت مشروعیت داخلی طالبان کمک کند و آنان را به‌عنوان مدافع استقلال ملی معرفی کند. در عین حال، این موضع‌گیری‌ها خطر تشدید تنش‌های مرزی و اقتصادی را نیز در پی دارد، زیرا پاکستان به‌سادگی از سیاست فشار دست نخواهد کشید.

از منظر پاکستان، آینده طالبان به‌شدت با امنیت داخلی این کشور گره خورده است. اسلام‌آباد نگران است که حضور تحریک طالبان پاکستان در خاک افغانستان به افزایش حملات در داخل پاکستان منجر شود. بنابراین، راهبرد اصلی پاکستان مهار این تهدید از طریق فشار بر طالبان است. اما مشکل اینجاست که طالبان افغان حاضر نیست علیه گروهی که از نظر ایدئولوژیک و تاریخی با آن پیوند دارد، اقدام جدی کند. این وضعیت یک معادله پیچیده ایجاد کرده است: پاکستان نمی‌تواند تهدیدات امنیتی را نادیده بگیرد و طالبان نمی‌توانند به‌راحتی متحدان ایدئولوژیک خود را کنار بگذارند. نتیجه این معادله چیزی جز افزایش بی‌اعتمادی و تنش نیست.

در عرصه منطقه‌ای، این اختلافات پیامدهای گسترده‌ای دارد. افغانستان و پاکستان دو کشور همسایه‌ای هستند که امنیت و اقتصادشان به‌شدت به یکدیگر وابسته است. بسته‌شدن مرزها نه‌تنها طالبان را تحت فشار قرار می‌دهد، بلکه بر زندگی روزمره مردم افغانستان نیز اثر مستقیم دارد. تجارت، رفت‌وآمد و تبادلات انسانی میان دو کشور بخش مهمی از اقتصاد محلی را تشکیل می‌دهد و هرگونه محدودیت در این زمینه می‌تواند نارضایتی عمومی را افزایش دهد. طالبان تلاش می‌کنند این نارضایتی‌ها را به‌عنوان نتیجه سیاست‌های پاکستان معرفی کنند تا از مسئولیت داخلی شانه خالی کند، اما واقعیت این است که مردم افغانستان بیش از همه از این فشارها آسیب می‌بینند.

از سوی دیگر، ادامه تنش میان طالبان و پاکستان می‌تواند پای بازیگران منطقه‌ای دیگر را به میان بکشد. کشورهایی مانند چین، ایران و روسیه که در پی افزایش نفوذ در افغانستان هستند، ممکن است از شکاف میان کابل و اسلام‌آباد بهره‌برداری کنند. چین به‌ویژه به‌دلیل پروژه‌های اقتصادی خود در منطقه، علاقه‌مند است که ثبات نسبی برقرار شود و اگر پاکستان نتواند طالبان را مهار کند، ممکن است پکن به‌طور مستقیم‌تر وارد تعامل با طالبان شود. ایران نیز به‌دلیل مرزهای مشترک و نگرانی‌های امنیتی، تحولات افغانستان را با دقت دنبال می‌کند و هرگونه ضعف در روابط طالبان و پاکستان می‌تواند فرصت‌هایی برای افزایش نقش تهران فراهم کند.

در نهایت، سخنان امیرخان متقی را باید در چارچوب تلاش طالبان برای بازتعریف روابط خود با پاکستان دید. طالبان می‌خواهد نشان دهد که دیگر نیرویی وابسته نیست و می‌تواند در برابر فشارهای خارجی مقاومت کند؛ اما این مقاومت هزینه‌های سنگینی دارد؛ از فشار اقتصادی گرفته تا خطر درگیری‌های نظامی. پاکستان نیز به‌دنبال تضمین امنیت داخلی خود است و بعید است بدون گرفتن امتیازات جدی از طالبان، سیاست‌های سختگیرانه خود را تغییر دهد. بنابراین، آینده روابط دو کشور در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و احتمالاً شاهد ادامه تنش‌ها، درگیری‌های مرزی و فشارهای اقتصادی خواهیم بود. تنها در صورتی که طالبان حاضر شوند در موضوع تحریک طالبان پاکستان امتیازاتی بدهند، امکان کاهش تنش وجود دارد. در غیر این صورت، مسیر روابط کابل و اسلام‌آباد به سمت تقابل بیشتر پیش خواهد رفت؛ تقابلی که نه‌تنها دو کشور، بلکه کل منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد. حامد احمدی