بدون تردید در مقطع کنونی مهم ترین نگرانی کشورهای آسیای میانه از خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان را می توان واهمه و ترس از نفوذ تروریسم تکفیری در آسیای میانه دانست. با خروج آمریکا از افغانستان، همان گونه که از شواهد امر بر می آید گروههای تکفیری و افراط گرا اعم از القاعده و داعش بر افغانستان مسلط خواهند شد و احتمال تشکیل ولایت اسلامی می تواند مهم ترین تهدید برای کشورهای حاضر در منطقه آسیای میانه باشد

نهایی شدن موعد خروج کامل و رسمی سربازان آمریکایی از افغانستان در 11 سپتامبر 2021 (20 سنبله/شهریور 1400) علاوه بر صحنه داخلی که موجب قدرت گیری و حملات شدید طالبان برای تسخیر شهرهای مختلف شده، در صحنه خارجی نیز برای دیگر بازیگران از اهمیتی فوق العاده بر خوردار است. به صورت تاریخی تحولات کشور افغانستان برای بسیاری از کشورهای همجوار با آن از اهمیتی فوق العاده برخوردار بوده است. حتی در مقاطعی نیز شاهد بوده ایم که این کشور در کانون توجه ابر قدرت های در سطح نظام بین الملل قرار گرفته است که می توان نمود آن را در جریان حمله اتحاد جماهیر شوری به این کشور در سال 1987 و حمله آمریکا در سال 2001 مور مشاهده قرار داد.

علاوه بر قدرت های جهانی تحولات کشور افغانستان برای همسایگان این کشور همانند پاکستان، ایران، هند و حتی چین نیز از اهمیتی فوق العاده برخوردار است. اما افزون براین کشورها که همسایگان افغانستان محسوب می شوند یکی دیگر از حوزه هایی که به شدت نگران و متاثر از تحولات ناشی از خروج آمریکا از افغانستان و معادلات پیش رو در این کشور هستند، کشورهای منطقه آسیای میانه است. با این اوصاف، اکنون این پرسش مهم قابل طرح است که خروج آمریکا از افغانستان چگونه می تواند بر کشورهای آسیای میانه تاثیر بگذارد و معادلات سیاسی و امنیتی این منطقه را دگرگون کند؟

واهمه از نفوذ تروریسم تکفیری در منطقه آسیای میانه

بدون تردید در مقطع کنونی مهم ترین نگرانی کشورهای آسیای میانه از خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان را می توان واهمه و ترس از نفوذ تروریسم تکفیری در آسیای میانه دانست. با خروج آمریکا از افغانستان، همان گونه که از شواهد امر بر می آید گروههای تکفیری و افراط گرا اعم از القاعده و داعش بر افغانستان مسلط خواهند شد و احتمال تشکیل ولایت اسلامی می تواند مهم ترین تهدید برای کشورهای حاضر در منطقه آسیای میانه باشد.

در واقع، عمده ترین نگرانی کشورهای آسیای میانه، رشد دوباره ی تروریسم در افغانستان و گسترش افراط گرایی به همسایه های شمالی افغانستان می باشد. این کشورها به شدت نگران این امر هستند که با خروج نیروهای خارجی، طالبان و سایر گروه های تروریستی دوباره قوت پیدا کرده و گروه های سرکوب شده ی قاچاق مواد مخدر دوباره جان بگیرند. کشورهای آسیای میانه بیش از هر جای دیگر از این دو تهدید آسیب پذیر می باشند. کشورهای اسلامی آسیای میانه دارای پتانسیل زیاد رشد و گسترش افراط گرایی بوده و به دلیل اشتراکات فرهنگی با افغانستان و نیز وجود زمینه های رشد افراط گرایی در برخی کشورهای آسیای میانه، احتمال نفوذ تروریسم از افغانستان بسیار زیاد است.

تلاش آمریکا برای استقرار نظامیان خود در آسیای میانه

در بیست سالگی حمله 11 سپتامبر 2001، شواهد حاکی از آن هستند که واشنگتن استقرار نیروهای و تقویت پایگاه نظامی خود در آسیای میانه را در پیش گرفته است. نماد بارز این روند را می توان در جریان سفر زالمای خلیل زاد ، نماینده ویژه ایالات متحده در امور صلح افغانستان به کشورهای ازبکستان و تاجیکستان مشاهده کرد.

خلیل زاد در جریان یک سفر رسمی در 2 می 2021 (اول جوزا/خرداد 1400) در تاشکند با عبدالعزیز کاملوف، وزیر امور خارجه ازبکستان دیدار کرد. او در سوم می 2021 (2 جوزا/خرداد 1400) به کابل سفر کرد و در 4 می 2021 (سوم جوزا/خرداد 1400) در «دوشنبه» پایتخت تاجیکستان، با امامعلی رحمان اف ملاقات داشت. اکنون از سفرهای نماینده ویژه آمریکا در امور صلح افغانستان که با خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان همزمان شده، این شائبه را مطرح کرده که واشنگتن راهبرد استقرار پایگاههای نظامی در آسیا میانه پس از کاهش حضورنظامی در افغانستان را در دستور کار قرار داده است.

حتی اخیرا برخی گزارش ها از تصمیم آمریکا برای ساخت تاسیسات نظامی به ارزش ۲۴۰ میلیون دالر در آسیای مرکزی از جمله در کشور ترکمنستان دارد. همچنین در روزهای اخیر برخی رسانه های افغانستان گزارش داده اند که آمریکا در حال ساخت یک پایگاه نظامی در مناطق «شالوزان» و «ترمینال» نزدیک مرز پاکستان و افغانستان در مناطق قبایلی «کُرَم» پاکستان است.

در مجموع، می توان اظهار داشت که ایالات متحده آمریکا طی سال های بعد از پایان جنگ سرد (1991) همواره امنیت و مبارزه با تروریسم را به عنوان ابزاری برای نفوذ ژئوپلیتیکی و تحقق منافع خاص خود به کار گرفته است. در دو دهه گذشته نیز آمریکا به بهانه مقابله با گروه های تروریستی و برقراری ثبات در افغانستان حضور گسترده نظامی در این کشور را تحقق بخشید که البته با دستاوردی نیز همراه نشد اما در وضعیت جدید، مجددا به نظر می رسد دولت بایدن در پی اجرایی کردن همان سیاست قدیمی آمریکا بوده که با طرح مقابله با تهدیدات ناشی از تروریسم نفوذ خود در آسیای میانه را توسعه ببخشد. واقعیت امر این است که تلاش آمریکا برای خروج نیروهای از افغانستان و نفوذ در آسیای میانه، در ارتباط با مهار قدرت های رقیب خود یعنی چین و روسیه است.

در شرایط جدید استراتژی محوری آمریکا در نظام بین الملل در قالب سیاست نگاه به شرق بر محور مهار چین معطوف شده است. از نگاه آمریکایی ها، پکن با سرمایه گذاری های عظیم خود در پروژه یک جاده- یک کمربند که بخش عمده ای از آن در کشورهای آسیای میانه است، قصد دارند تا با پیشی گرفتن از آمریکایی ها تعیین کننده نظم جدید تجاری جهان در جهان باشند. لذا به نظر می رسد آمریکایی ها در مسیر ممانعت از توسعه نفوذ اقتصادی و سیاسی چین، نیازمند ایجاد پایگاههای نظامی در کشورهای آسیای میانه هستند.

در همین راستا شاهد هستیم که اکنون مقام های سیاسی روسیه به شدت نسبت به تبدیل شدن خروج نیروها از افغانستان به پدیده انتقال نیروها و پایگاههای نظامی آمریکا به به آسیای میانه نگران هستند. حتی بیش از این مساله بسیاری از ناظران سیاسی خروج آمریکا از افغانستان را همچون سناریویی از پیش تعیین شده برای حضور در آسیای میانه و معادلات منطقه ای ارزیابی می کنند. اساس فرضیه این است که آمریکا با خروج از افغانستان میدان را برای قدرت گیری و تاخت و تاز طالبان گشوده است. این وضعیت در شرایطی است که طالبان به وضوح توافق به اصطلاح صلح دوحه را نقض می کند و در حال تسخیر کل کشور افغانستان است.

منبع: الوقت