اغلب فکر می کردند منابعی نامتناهی در افغانستان وجود دارد که می توان با ظرفیت سازی و سرمایه گذاری روی آن به خودکفایی اقتصادی رسید، اما همچون بسیاری از کشور­های دارای منابع که درگیر بیماری­های اقتصادی هستند، این کشور نیز از این مسئله مستثنی نبوده و منابع طبیعی چالش­هایی برای آن­ها به وجود آورده است.

اغلب فکر می کردند منابعی نامتناهی در افغانستان وجود دارد که می توان با ظرفیت سازی و سرمایه گذاری روی آن به خودکفایی اقتصادی رسید، اما همچون بسیاری از کشور­های دارای منابع که درگیر بیماری­های اقتصادی هستند، این کشور نیز از این مسئله مستثنی نبوده و منابع طبیعی چالش­هایی برای آن­ها به وجود آورده است.

اغلب فکر می کردند منابعی نامتناهی در افغانستان وجود دارد که می توان با ظرفیت سازی و سرمایه گذاری روی آن به خودکفایی اقتصادی رسید، منابعی که چشم همه به آن ها دوخته شده و امید ثبات اقتصادی کشور افغانستان می باشد، اما همچون بسیاری از کشور­های دارای منابع که درگیر بیماری­های اقتصادی هستند، این کشور نیز از این مسئله مستثنی نبوده و منابع طبیعی چالش­هایی برای آن­ها به وجود آورده است. در این گزارش به ارائه آماری از میزان منابع طبیعی در این کشور و چالش­ها و راه حل­های عبور از شرایط فعلی پرداخته خواهد شد.

مرور آماری منابع طبیعی

وزارت معادن و پطرولیم، ارزش منابع طبیعی افغانستان را 3 تریلیون دلار تخمین زده که این ذخیره 162 برابر تولید ناخالص داخلی کشور در سال 2016 (18.4 میلیارد دلار) می باشد؛ امری که در ثبات اقتصادی و کاهش وابستگی کشور به کمک های خارجی نقش مهمی می تواند داشته باشد. به عنوان مثال میزان ذخایر تازه کشف شده لیتیم، آهن، مس، کوبالت و طلا در جنوب افغانستان به اندازه ای است که می تواند افغانستان را به یکی از کشورهای مهم و ثروتمند جهان تبدیل کند1. روزنامه ی نیویورک تایمز2 در گزارشی آورده است که لیتیم افغانستان برابر با نفت عربستان است و معدن حاجی گگ به مقدار دو میلیارد تُن ذخیره آهن دارد. این گزارش می افزاید که اورانیم افغانستان در جهان بی نظیر و ذخایر مس افغانستان با بزرگ ترین ذخیره مس شیلی برابر است. این روزنامه آمریکایی در ادامه گزارش خود به ارزش گاز افغانستان پرداخته و  یک تریلیون دلار تخمین زده است و اضافه کرده است که حتی زمرد افغانستان از زمرد کلمبیا و الماس افغانستان از الماس آفریقا هم باکیفیت تر است3. هم چنین گفته می شود سالانه پنجاه میلیارد مترمکعب آب افغانستان به گونه ای رایگان به کشورهای همسایه سرازیر می شود.

بیماری هلندی از نوع افغانستانی

کاهش ارزش پول ملی، قدرت رقابت پذیری سایر صنایع را کاهش داده و درنهایت سایر بخش های اقتصادی را با رکود مواجه میکند، یعنی سرکوب صنایعی که می توانند صادرات داشته باشند ولی به دلیل کاهش قدرت پول ملی رشد نمی کنند. بعلاوه، درصورتی که درآمدهای ارزی ناشی از عواید منابع طبیعی به پول ملی تبدیل شده و وارد بودجه دولت شود و برای بهبود وضعیت اجتماعی تحت عنوان های مختلف استفاده گردد؛ تورم را افزایش خواهد داد. تورم زمانی به مشکل جدی اقتصادی مدل می گردد که درآمدهای ارزی منابع طبیعی برای مدتی قطع گردد.

عدم شفافیت قرارداد­ها

وجود قراردادهای غیر شفاف در زمینه ی استخراج منابع طبیعی که میان دولت افغانستان و شرکت های استخراج کننده، امضا می گردد منجر به؛ عدم شفافیت در قیمت گذاری منابع طبیعی استخراج شده، عدم وجود اطمینان از مقدار پرداختی های شرکت های استخراج کننده و دریافتی های دولت افغانستان میشود و  سوءاستفاده از عواید منابع طبیعی را در پی خواهد داشت. این­ها در حالی است که افغانستان عضویت ابتکار شفافیت صنایع استخراجی4 (EITI) را داشته که بر اساس آن، این کشور متعهد به تهیه و ارائه گزارش ها به نهاد یادشده می باشد. در آخرین گزارش این نهاد که در سال ۲۰۱۷ منتشرشده، یادآوری شده است که بعضی از شرکت ها بدون اخذ جواز به استخراج معادن پرداخته و شرکت هایی هم بوده اند که از فعالیت هایشان هیچ گزارشی نداده اند.

ارتباط عواید منابع طبیعی با پیسه عادی افغانستان

درآمد صنایع استخراجی در شرایط فعلی نقش چشم گیر در بودجه کشور ندارد. بااین وجود، همین درآمد اندک در بعضی از قسمت های بودجه عادی کشور به مصرف می رسد. ادامه این روند در آینده باعث خواهد شد تا درآمد منابع طبیعی افغانستان به جای تبدیل شدن به ثروت، صرف هزینه های جاری دولت در قالب پرداخت معاشات، خریداری تجهیزات و …گردد. هرچند که صرف پول این منابع در بودجه به خودی خود بد نیست ولی اگر دولت بخش بزرگی از درآمدش از این راه باشد، در صورت کاهش درآمد صدمه بزرگ خواهد خورد.

چالش های محیط زیستی

ضعف نظارت دولتی و شهروندان کشور از پروسه چگونگی استخراج منابع طبیعی باعث می گردد تا شرکت های استخراج کننده منابع طبیعی صرفاً به حداکثر شدن سودشان توجه کرده و مراقب ضرر رساندن به محیط زیست نباشند. چنین حالت به آب ها و محیط زیست ضربه زده و سلامت انسان ها را نیز به خطر مواجه می سازد.

بامطالعه دلایل ذکرشده می توان پی برد که حکومت و دولت های افغانستان در حال حاضر توانایی و تخصص درزمینه ی مدیریت منابع طبیعی کشور را ندارد. بنابراین، استخراج منابع طبیعی در کوتاه مدت با چالش های جدی مواجه می باشد. از مهم ترین مشکلات اساسی برای استخراج منابع طبیعی می توان دلایل زیر را ذکر نمود:

1. عدم تصویب قانون معادن
2. عدم شفافیت در قراردادها
3. ناامنی
4. نبود زیرساخت های لازم

راه حل ها

1. درآمد به دست آمده از آدرس منابع طبیعی افغانستان باید به ثروت ملی تبدیل شود که مربوط به نسل فعلی و نسل های آینده در کشور می باشد.
2. عواید منابع طبیعی نباید مانند کمک های خارجی غرض حفظ تصنعی ارزش پول افغانی در بازار پولی کشور به حراج گذاشته شود.
3. جامعه مدنی، رسانه های اجتماعی و شهروندان کشور باید نظارت قوی روی چگونگی عواید منابع طبیعی کشور داشته و بالای حکومت افغانستان و شرکت های استخراج کننده منابع طبیعی فشار آورند تا آمارهای دریافتی ها و پرداختی های مربوط به داد و گرفت منابع طبیعی را انتشار داده تا مانع فساد و حیف ومیل شدن درآمدهای منابع طبیعی گردند.
4. استخراج منابع طبیعی کشور نباید به هزینه آلودگی محیط زیست تمام شود.
5. دست نخورده ماندن منابع طبیعی افغانستان به سود کشور نبوده و امکان دارد در آینده باعث افزایش تضاد منافع بین کشورها گردیده و سبب بروز ناامنی ها و جنگ ها گردد.

برای افغانستان تراژدی بزرگ خواهد بود درصورتی که منابع طبیعی دست نخورده اش که ظرفیت تبدیل شدن به ثروت بزرگ را دارد و روزنه ای امید برای توسعه اقتصادی -اجتماعی، رشد اقتصادی پایدار و کاهش فقر می باشد؛ منجر به افزایش فساد، تنش های اجتماعی و عقب ماندگی کشور گردد. درنتیجه، کشور دچار نفرین منابع طبیعی گردد. سیاست گذاران کشور باید به صورت استراتژیک در این زمینه نگاه انداخته و با الهام از کشورهای دارای وفور منابع طبیعی که توانسته اند منابعشان را به سود رونق اقتصادی و رفاه اجتماعی سوق دهند، استفاده نموده و افغانستان را از احتمال دچار شدن به نفرین منابع طبیعی نجات دهند.

منابع:

1 .گزارشات وزارت معدن افغانستان،2016

2 The New York Times

3 .«نفرین منابع افغانستان»،روزنامه نیویورک تایمز،2016

4  Extractive Industries Transparency Initiative

منبع: مطالعات افغانستان