ساختارهای قبایلی افغانستان در قرن گذشته تحولات مختلفی را به چشم دیده است. ازآنجایی که کشور افغانستان به خود جنگ های مختلفی را تجربه کرده؛ لیکن بروز مناقشات طولانی مدت عاملی مؤثر در راستای کاهش شاخص های قومیتی در این سرزمین بوده است. با این حال با وجود شکل گیری ظواهری از جامعه مدنی همچنان جامعه قومی برافغانستان مسلط است.

ساختارهای قبایلی افغانستان در قرن گذشته تحولات مختلفی را به چشم دیده است. ازآنجایی که کشور افغانستان به خود جنگ های مختلفی را تجربه کرده؛ لیکن بروز مناقشات طولانی مدت عاملی مؤثر در راستای کاهش شاخص های قومیتی در این سرزمین بوده است. با این حال با وجود شکل گیری ظواهری از جامعه مدنی همچنان جامعه قومی برافغانستان مسلط است.

به عنوان مثال امیر عبدالرحمان که از سال های 1880 تا 1901 میلادی بر افغانستان سلطنت داشته؛ بسیاری از جوامع قبیله ای را با توجه به نوع و جنس تهدیداتی که برای حکومتش داشت از بین برد. هدف اصلی وی تقویت حکومت مرکزی و عمدتاً تضعیف نظام قبایلی در آن دوران پرالتهاب بود. اگرچه او خودش یک پشتون بود اما امپراتوری اهریمنی وی قبایل مختلفی از پشتون ها را به دلیل همکاری و دخالت در شورش به شدت مجازات و وادار به جابه جایی از خاک افغانستان کرد. او همچنین اعلام کرد جهاد علیه هزارها و مبارزه و پاک سازی را ادامه خواهد داد .

شورش سال 1978 علیه رژیم کمونیستی چرخه جنگ داخلی در افغانستان را آغاز کرد و به تبعات آن جابه جایی وسیع و بسیار گسترده ای در میان قبایل افغانستان صورت گرفت. طی ده سال جنگ علیه اشغال شوروی میلیون ها پناهنده به کشورهای همسایه همچون پاکستان و ایران مهاجرت کردند و مهاجرت ها خود عاملی جهت جذب نفرات برای خدمت در سایر گروه های تروریستی و شورشی شد. با خروج ارتش شوروی در سال 1989 میلادی؛ به جای بازگشت صلح به جامعه آسیب دیده افغان؛ جنگ داخلی دیگری میان جناح های رقیب آغاز گردید و همین امر خود دلیلی برای مهاجرت های جمعی و قبایلی شد و این روند تا به امروز ادامه داشته و با توجه به تغییرات و تحولات سیاسی و نظامی تنها کاهش و افزایش داشته است.

به نظر می رسد از آن به بعد؛ ساختار قبایلی به دلیل بروز جنگ، خشک سالی های متعدد؛ الگوی نادرست مهاجرت، انحطاط و دیگر عوامل مؤثر در حال عبور از شرایط بسیار سختی است که می تواند باعث از بین رفتن نظام قبایلی و حتی فرهنگ باستان افغانستان نیز شود. همچنین ارزیابی و بررسی های این روند؛ فرایندی را نشان می دهد که در آن قبایل و اقوام از شیوه های زندگی فصلی و یا عشایری خود فاصله گرفته و در زیستگاه های دائمی سکنی گزیده اند. بی ثباتی های اجتماعی در مناطق مختلف مانند: دره رود هلمند، که در آن کشورهای عضو ائتلاف سرمایه گذاری ویژه ای در حوزه آبیاری و کشاورزی در دهه های گذشته کرده اند و ازجمله به سد کجکی نیز می توان اشاره داشت قابل مشاهده و ارزیابی است. دولت افغانستان با اتخاذ سیاست های نادرست؛ توده های مهاجرین را از خارج به منطقه وارد ساخت و مانع از تعادل جمعیتی در چنین منطقه ای شد. در همین رابطه با توجه به تحقیقات دکتر نایک کولاتر1 «پروژه سد کجکی نه تنها منجر به جابه جایی و استقرار مجدد جمعیت محلی نشد بلکه به درگیری های شدید و بسیار خشن بین قبایل محلی و قبایل مهاجر شد و از طرفی باعث آسیب شدید به اقتصاد محلی و همچنین سطح شور خاک آن منطقه نیز شد.

بومی ها و مهاجرین به طور مساوی در زمان اشغال شوروی و جنگ های داخلی تحولات پس ازآن نقش فعال و اثرگذاری داشته اند. ساختار و تمایلات یک قبیله یا قوم در یک ناحیه ممکن است بسیار متفاوت تر از قبیله یا زیرمجموعه در یک منطقه دیگر باشد. نشان گرهای دیگر هویتی شامل: ساختارهای قبیله ای همچون اعتبار به دست آمده در جهاد ضد شوروی، ملکیت زمین یا ثروت و پولی که از طریق فعالیت های قانونی و غیرقانونی (مانند تجارت مواد مخدر یا اخذ مالیات بر جاده ها) به دست آورده اند شکل می گیرد. در برخی مناطق؛ رهبران طالبان نقش ملأها و دیگر رهبران مذهبی را نیز بر عهده دارند که توانسته عملکرد دادگاه های شرعی (قوانین اسلامی و شریعت) اثر ویژه ای بگذارد.

امروزه قدرت همچنان در افغانستان جنبه قبایلی دارد و این ساختار های قبایلی هستند که محرک اصلی روندهای قدرت هستند. نظرسنجی های عمومی نشان می دهد که افغان ها همچنان برای حل مشکلات خود به رهبران محلی همچون بزرگان شوراها مراجعه کرده و اعتماد ویژه ای به رفتار و عملکرد آن ها نسبت به قوم و خانواده خوددارند. به علاوه پشتون ها هویت باستانی و طولانی خود را در یک مجموعه تاریخی از قبایل و خطوط فرهنگی که از اجداد مشترکشان به ارث برده اند شکل داده اند. در غیاب نهادهای دولتی قدرتمند ، گروه های هم خون به پشتون ها کمک کرده اند تا تولید اقتصادی و نظم سیاسی را حفظ کرده و در مقابل تهدیدات خارجی که قبایل آنان را تهدید می کند از خود دفاع کنند.

سازمان های قبیله ای افغانستان از طریق تبادلات مشترک با یکدیگر در ارتباط نزدیک و تنگاتنگ هستند اما این تبادلات در مناطق شهری ضعیف تر از روستاها و سایر مناطق محلی است. به نظر می رسد دلیل چنین مسئله ای؛ کنترل دولت مرکزی بر روی مناطق شهری است. بر اساس دیدگاه توماس بارفیلد؛ انسان شنان قرن؛ «اگر تمامی سیاست ها محلی باشند؛ پس سیاست افغانستان نیز محلی و کاملاً قبیله ای است. ساختار اجتماعی جوامع بر اساس قبیله (که در آن روابط خویشاوندی، سازمان دهی اجتماعی و اتحادهای سیاسی مسئله ای مهم است) و یا مناطق و مکان های زندگی که در آن (مردم ازلحاظ مکان با یکدیگر تبدل و ارتباط دارند.)

پاورقی:
1 Dr.nick culllateher

منبع: مطالعات افغانستان