با نگاهی به اقتصاد افغانستان در دوره ی جاری می توان به این نکته پی برد که بعد از پاکستان دومین شریک تجاری افغانستان، ایران است که بعد از تحریم های امریکا علیه ایران این کشور دچار زیان های اقتصادی فراوان شد.

نویسنده: صبا رحمانی، پژوهشگر اقتصادی

با نگاهی به اقتصاد افغانستان در دوره ی جاری می توان به این نکته پی برد که بعد از پاکستان دومین شریک تجاری افغانستان، ایران است که بعد از تحریم های امریکا علیه ایران این کشور دچار زیان های اقتصادی فراوان شد.

هرات قطب تجارت افغانستان و مهمترین بخش آن یعنی شهرک صنعتی واقع دراین شهر که بعنوان نگین اقتصاد افغانستان شناخته شده است؛ این شهرک در سال 1382 در جنوب هرات افتتاح شد. تولیدکنندگانی که در 300 کارخانه واقع در این شهرک (که حدودا 20 هزار نفر در آنجا) مشغول به فعالیت هستند وابستگی زیادی به واردات مواد اولیه ایران دارند. بندر اسلام قلعه در هرات تنها دوساعت با شهر مشهد ایران فاصله دارد که این مرز بطور میانگین مسیر ورود 20 نوع کالا از ایران بوده است.

در سال 2016 بزرگترین صادرکننده ی کالا به افغانستان، ایران بوده است که حدود 19 فیصد از کل واردات افغانستان از طریق این کشور تامین می شد1 که اکنون با وجود تحریم های سخت امریکا علیه ایران این واردات دچار اخلال گردیده است، به گونه ای که 4 ماه بعد از بازگشت دوباره ی تحریم های امریکا (یعنی در همان دوره دوم تحریم‎ها) فیصد قابل توجهی از واردات مواد اولیه از ایران محدود و همچنین گران شده بود و افغانستان مجبور شد تا این مواد اولیه را از کشورهای دورتری چون چین و ترکیه وارد کند، که البته این تجارت به واسطه ی ایالت متحده عربی صورت می گرفت. همین مهم سبب شد تا هزینه ها به 15 الی 20 فیصد افزایش پیدا کند2. با این حال بسیاری از کارخانجات فعال در این شهرک بعد از تحریم های امریکا علیه ایران مجبور به استفاده از ذخایر خود در انبارها شده اند و اگر راه مناسب واردات مواد اولیه از مبدأ ایران، یافت نشود بسیاری از همین کارخانه ها از پس هزینه های واردات مواد اولیه از کشورهای دور برنمی آیند و مجبور به تعطیلی خواهند شد.

افت تجارت با ایران

وقتی تحریم های امریکا بر ایران تشدید شد، محدودیت بر بانک ها افزایش یافت. در این حال انتقال پول به دلیل تحریم ها با مشکل مواجه شده، باز کردن اعتبارنامه های بانکی (ال سی) بسیار دشوار است3و انتقال پول به دلیل تحریم ها بسیار سخت است. همچنین داد و ستد تجارتی تا حد زیادی محدود گردیده که این امر سبب شد تا فعالیت های بانک های تجارتی در ایران تا حد قابل توجهی کاهش یابد. با محدود شدن تجارت بین ایران و افغانستان زمینه برای تجارت غیر قانونی فراهم شد. به گونه ای که قاچاق کالا با کمترین کنترل ممکن اتفاق افتاد که از مهم ترین آنها می توان به قاچاق سوخت و ارز خارجی در این دوران اشاره کرد.

یکی از پیامدهای مهم تحریم های امریکا علیه ایران سقوط بهای ارز است که تاثیر غیر مستقیمی نیز بر بازار ارز افغانستان دارد. با وجود این تحریم ها ارزش ریال در ایران کاهش بی سابقه ای داشته است که این کاهش، سبب شده تا تقاضای دالر افزایش چشمگیری داشته باشد. این اتفاق از دو نظر به نفع افغانستان نیست؛ یکی اینکه خروج دالر از افغانستان سبب افزایش قیمت ها و افت افغانی که واحد پول افغانستان است شد و دوم اینکه ورود کالاهای ارزان از ایران به افغانستان باعث کاهش قیمت ها و ضرر و زیان تولیدکنندگان افغان شده است. چرا که با کاهش شدید و ناگهانی ارزش پول ایران، کالاهای ایرانی دچار افت قیمت در کشور افغانستان شدند و تولیدکنندگان افغانی قدرت رقابت با کالاهای ایرانی را دست دادند. البته در دوره ی اول تحریم های امریکا علیه ایران برخی از تاجران از این وضعیت منتفع شدند؛ زیرا می توانستند با دالر، از ایران مواد اولیه وارد کنند، اما بعدها با ورود اجناس بسیار ارزان، میلیون ها تاجر افغان که قبلا با قیمت بالاتری کالا خریداری کرده بودند متضرر شدند. تولیدکنندگان در همین راستا به دولت بخاطر محدودیت های ایجاد شده معترض بودند زیرا این اقدام سبب شد تا صادرات برخی از کالاها از ایران تا 30 فیصد افزایش یابد و همچنین واردات برخی کالاها (خصوصا مواد اولیه ی مورد نیاز تولیدکنندگان افغان) متوقف گردد و برداشت پول نیز از بانک ها به دستور حکومت محدود شد. از دیگر اقدامات محدود کننده دولت می توان به محدود کردن انتقال پول و ارز دالر از مرز اشاره کرد. همه ی این اقدامات و شرایط، همواره آثار منفی بسیاری بر وضعیت معیشت مردم افغانستان داشته است.4

1Word Bank

2 Word Bank. data

3 Deutsche Welle. news

4 Pars Today. news

منبع: مطالعات افغانستان