ترامپ از مقابله نظامی با ایران سر باز زد، اما از یک گزینه روی میز باز هم استفاده کرد: تحریم.

چهارشنبه گذشته، 19 ساعت پس از حمله بی سابقه ایران به پایگاه آمریکایی عین الاسد، ترامپِ تروریست روبه روی دوربین ها قرار گرفت و به اظهارنظر پرداخت. فارغ از متنِ سخنان او، اساساً فرامتنِ این نشست یک پیام مهم به جهانیان مخابره کرد: «هیمنه آمریکا فروریخت».

ایالات متحده و هر قدرت نظامی دیگری اکنون از تهاجم نظامی به ایران عاجز است؛ نه الآن، که حتی از ابتدای انقلاب اسلامی نیز سربازهای پیچیده در زرورقِ آمریکایی که در پسِ توان تکنولوژیک و پروپاگاندای قدرتمند رسانه ای و سیاسی، محفوف و مستور بوده و قدرتمند به نظر می رسیده اند، توانِ رویارویی مستقیم با ایران را نداشتند؛ که اگر جز این بود، لحظه ای درنگ در حمله به ایران، از سوی دستگاهِ محاسبه گر و دقیق استکبار بعید می نمود.

ایرانِ پس از انقلاب، به این دلیل ساده که «امنیتش را مردمی کرده»، سدی غیرقابل نفوذ است. مدل تهاجم آمریکایی ها را مثلاً در عراق ببینید؛ پس از 1. خلع سلاح عراق و 2. آتش بی امان موشکی و راکتی و تخریب زیرساخت های دفاعی، و 3. پروپاگاندای جدی رسانه ای، و 4. چند صد نفر را در فرودگاه بغداد هلی بورن کردند، و 5. آن چند صد نفر به همراه عناصر داخلی عراقی، مراکز حساس را به تصرف درآوردند و تمام!

خب، چنین مدلی در ایران جواب نمی دهد. ایرانی ها، در همان خونین شهرِ اول انقلاب، و در زمانی که ارتش ایران در حال بازیابی، سپاه ایران آفتاب و مهتاب ندیده، و مردمش در حیرانی تغییر ماهوی ناشی از انقلاب بودند، نشان دادند که چنین تهاجمی را منکوب می کنند؛ چه رسد به حالا که همه این سه جزء، سربند مقاومت چهل ساله، به بنیان مرصوص بدل شده است. و البته حالا یک چیز دیگر هم به آن «الگوی مردمی امنیت» اضافه شده است: توان تکنولوژیک! اکنون، ایرانی ها فقط دفاع نمی کنند، بلکه برایشان میسر شده هر هدفی را در شعاع 2000کیلومتری، بدون مزاحمت و رهگیری، و با دقت چندمتری منهدم کنند.

بیایید فکر کنیم که در اتاق آقای پرزیدنت، در آن 19 ساعت چه می گذشته است؛ با نگاه به حقایق بالا اقدام نظامی علیه ایران میسر نیست یا بسیار پرهزینه است، ضمن اینکه با هر اندازه بالا گرفتن جنگ، کفه به ضرر آمریکا و به خصوص به ضرر جناب پرزیدنت (که در انتخابات قبل، با شعارهای ضدجنگ رأی آورد) سنگین خواهد شد، پس گزینه نظامی منتفی است، و حتی بلوف برای این اقدام نیز در برابر ایرانی های زخم خورده، که گفته اند «از همه منطقه بیرونش می کنند» خردمندانه نیست. جناب پرزیدنت، از این زاویه تنها می تواند، و باید، با «کوچک نمایی شکست»، خیلی آرام از کنار این صحنه عبور کند؛ و عبور کرد!

اما در عین حال، با نگاه به نقطه ضعف ایرانی ها، تهدیدی کرد که قابل انجام بوده و هست. او گفت: «همزمان با بررسی گزینه ها در مواجهه با تهاجم ایران، تحریم های بیشتر را علیه آنها اعمال می کنیم». چرا آمریکا در صحنه نظامی شکست قطعی می خورد و مضحکه خاص و عام و خودی و ناخودی می شود، اما در جنگ اقتصادی آنچه را خواسته، تا حدی به کرسی نشانده است؟ این مسئله در سطوح گوناگون قابل بررسی است.

الف. سبک زندگی

اولین و شاید سطحی ترین، و نیز قابل رفع ترین مسئله، سبک زندگیِ مسرفانه و گردش معیشتی نادرست ما مردم است، که ریشه در مشکلات فرهنگی مان دارد، ملتی که بسیار مسرفانه زندگی می کند، برای مثال به اندازه چین و در بخش خانگی همتراز با کل اروپا گاز مصرف می کند، یا سالانه 15 میلیارد دلار از محصولات غذایی اش را دور می ریزد، حتماً در برابر هر سیاست انقباضی کم طاقت خواهد بود.

ب. ساختار دولت

موضوع بعدی «ساختار غیرمولد» دولت است. ساختار تصمیم گیری اقتصادی کشور خصوصاً به این دلیل ساده که از منبع نفت ارتزاق می کند به فعالیت های بخش خصوصی وقعی نمی گذارد، و به دنبال همین اشکال بزرگ، بخش «جمهورِ» اقتصاد، جز بخش های کوچکی، تقریباً تعطیل یا رو به افول است.

این اشکال اساسی در تمام شئون اقتصادی دولت از بودجه تا حسابرسی کاملاً عیان و قابل ردگیری است. کندی اقدامات، صلب بودن و مقاومت در برابر تغییر، ضعف در بخش نظارتی (چه اینکه نیازی به این مهم نیست!)، رانتی بودن خیلی از بخش ها و مسابقه در تخصیص منابع (که در فصل تدوین بودجه عیان تر می شود، و بعضاً در مرحله بعدی با رشوه و فساد در تخصیص این منبع بادآورده در زیرشاخه های دولتی ادامه می یابد) و هزار مشکل فزاینده دیگر، همگی از منشأ همین بنیان سازی کج (وابستگی صدساله به نفت)، ایجاد شده است. البته اشکالات کوچکتر دیگر هست که می گذاریم و می گذریم.

ج. انفعال در برابر پروپاگاندای تحریم

گذشته از این اشکالات، تاب آوری اقتصاد بزرگ و متنوع و بنیه دارِ ایران، ظرفیت هایی را فراهم می آورد که ایستادگی قطعی و موفق در برابر تحریم های خارجی را میسر و ممکن می سازد؛ لکن، متأثر از پروپاگاندای دستگاه رسانه ایِ غرب، هستند وادادگانی که پیچ های تعیین کننده در اقتصاد را با انفعال به دشمن بسپارند. ریچارد نفیو طراح جوان تحریم های پیشین ایران در اهمیت ادراک سازی و پروپاگاندا، در تأثیر تحریم ها معتقد است:

«هنگامی که یک کشور اعتراف می کند مشکل تحریم دارد، تقریباً نیمی از کار انجام شده است.» هنر تحریم ها ص72

و بسیاری از مسئولان ما معترف بودند!

کشور، نیازمند تیم حاکمیتیِ قابل و کارآمد در این زمینه است.

د. تولید «علم اقتصاد» بومی

ما در استفاده از علم اقتصاد غرب پایه، موفق نبوده ایم و موفق هم نخواهیم بود، چه اینکه بنیاد علم اقتصاد غربی، در نگاه به «عالم هستی»، «انسان»، «ارزش شناسی»، و اساساً نوع کسب معرفت و «شناخت»، با فرهنگ بومی و دینی ایران اسلامی مباینت های بنیادین دارد. اینجا حوزه نبرد علم و دین است، که درباره آن کتاب ها نوشته شده است، خب، حالا که آن ملاط، برای نظم اجتماعی بومی ما قابل استفاده نیست، چه باید کرد؟

واقعیت این است که ما با احترام به آرای بزرگان این حوزه هنوز الفبای نظم اقتصادی بومی را طراحی نکرده ایم. اکنون تمدن سازی بومی در شاخه اقتصادی (و سایر علوم رفتاری)، نیازمند تولیدات اندیشه ای در حوزه های بنیادین شناخت و راهبری انسان دینی است.

البته اگر به سیر تطور تمدن غرب هم بنگریم، زمان چهل ساله در شکل گیری این تمدن، زمانی اندک است. اساساً حرکت جدید تمدنی در هر حوزه ای، از تولیدات مبنایی آغاز می شود (مانند آنچه حضرات آیت الله جوادی آملی و علامه حسن زاده آملی به آن اهتمام دارند یا پیش تر از آنها علامه طباطبایی و سیدعلی قاضی بر آن همت گماشتند). این تولیدات مبنایی که عموماً قالب کتاب دارند پس از چند دهه، مورد توجه و حلّاجی نخبگان قرار می گیرد (مانند تقریر نظم اجتماعی که شهید مطهری از دوگانه خط طباطبایی خمینی بیرون کشیده به آن نظم و نسق بخشید) و بعدتر، نوبت هنرمندان و نخبگان علمی است که به تولیدات فرهنگی بر این اساس مبادرت کنند، پس از این، مردم و دولتمردان از این نظم نوین متأثر خواهند شد.

اگر این خط سیر لازم را بپذیریم، می توان گفت هنوز «مطهری ها»یی که بتوانند نظم اجتماعیِ حوزه اقتصاد را از دل مبانی فکریِ تولیدشده در انقلاب اسلامی بیرون بکشند و به نظام اجرایی (دولت اسلامی) بدل کنند، در ابتدای راهند؛ گرچه اندک مجموعه هایی را می شناسیم که بر این مهم اهتمام دارند.

و البته در نتیجه رویش های فراوان و پربرکتِ جوان های خوش فکر و میهن دوست ایرانی، (و البته بسیار عصبانی از غرب)، این احتمال کاملاً وجود دارد که چند دهه بعد، نهادهای اقتصادی ما کمی صبغه اسلامی بگیرد. آن روز دیگر، اگر چیزی از آمریکا باقی باشد (که بعید می نماید)، جناب پرزیدنت نخواهد توانست ایران را به تحریم اقتصادی هم تهدید نماید، به امید آن روز.

منبع: تسنیم