فرزاد رمضانی بونش/پژوهشگر و کارشناس مسائل منطقه

عبداله عبداله دومین مقام ارشد دولت افغانستان است که در سال جاری به ایران سفر می کند. پیش از این اشرف غنی، رییس جمهوری افغانستان هم به ایران سفر کرده بود. در این سفر آقای عبداله را محمد محقق معاون دوم ریاست اجرایی، محمدحنیف اتمر مشاور امنیت ملی رییس جمهور، سیدحسین عالمی بلخی وزیر مهاجرین، همایون رسا وزیر تجارت و صنایع، عبدالباری جهانی وزیر اطلاعات و فرهنگ، و... ریاست اجرایی همراهی می کنند. در این بین از زمان تشکیل حکومت وحدت ملی این نخستین سفر رسمی رئیس اجراییه افغانستان به ایران است. در این نوشتار به بررسی نگاهی به پتانسیل ها و فرصت ها در روابط ایران وافغانستان پرداخته میشود.

پتانسیل ها و فرصت ها اقتصادی در روابط ایران وافغانستان

هر چند ایران در ردیف نخست کشورهایی است که بیشتر کالاهای آن در بازار افغانستان ارایه می شود و میدان رقابت برای فعالان بازرگانی ایران بالاست، اما توانمندی های اقتصادی به کار گرفته شده توسط دو کشور، متناسب با مشترکات موجود نیست؛ در صورتی که دولت مردان و فعالان اقتصادی دو کشور بر توسعه مناسبات تجاری دو سو تمایل دارند لازم است توسعه روابط اقتصادی در اولویت و هدف قرار گیرد. دراین بین با توجه به الحاق افغانستان به سازمان تجارت جهانی میتوان زمینه را برای امضای قرارداد تجارت آزاد بین ایران و افغانستان فراهم کرد و با توجه به رویکردهایی چون تسهیل صدور روادید برای بازرگانان دو کشور توانمندی ها و فرصت های زیادی به ویژه در عرصه اقتصادی را گسترش داد. در این بین هر چند تبادل اقتصادی ایران و افغانستان سالانه بیش از دو میلیارد دالر میباشد درصد بالای از کل واردات افغانستان از ایران است. اما میتوان به جای ورود مواد مخدر شاهد واردات کالاهای مفید و مصرفی افغانستان به ایران باشیم. براساس توافقات انجام شده میتون توانمندی تجاری دو کشور را افزایش داد.

گذشته از این نیز باید توجه داشت که در یك دهه گذشته هند و ایران به دولت حامد کرزی کمک های اقتصادی مهمی ارائه کرده اند و جزو كشورهای معدودی هستندكه به تعهدات خود در قبال افغانستان پایبند بوده اند. دو كشور به عنوان یاور و همکار افغانستان در بازسازی زیرساخت ها از جمله بازسازی جاده ها و سایر مناطق مرزی افغانستان محسوب میشوند. در این بین با توجه به اینکه افغانستان تلاش دارد تا از طریق بندر چابهار ایران به بازار جهانی وصل شود و تبدیل بندر چابهار به یک بندر بین المللی ترانزیت کالا یکی از طرح های مشترک ایران، هند و افغانستان است. (ایران، هند و افغانستان در سال ۲۰۰۳ میلادی، نخستین موافقت نامه را برای توسعه بندر چابهار امضا کردند)اکنون دو کشور میتوانند با  توجه  گسترده‌تر در مورد  نقش چابهار در ترانزیت و واردات و صادردات در اقتصاد افغانستان از یک سو به هدف کابل به کاهش وابستگی انتقال کالاهای افغانستان از مسیر پاکستان و جایگزینی برای بندر (کراچی) برسند ( افغانستان تمایل دارد تا از (بندر چابهار) برای انتقال و ورود کالاهای خود استفاده کند و اکنون بیشتر کالاهای این کشور درحال حاضر از طریق پاکستان به کشور وارد یا به کشورهای دیگر صادر می شود.) و از سوی دیگر نیز به نقش ایران را در ترانزیت كالا در منطقه را گسترش بسیاری دهند. این امر در حالی است که توسعه بندر چابهار از پروژه های مهم اقتصادی ایران و هند نیز بخشی از تلاش هند جهت دستیابی به بازار افغانستان و امکان جابجایی کالا از بندرهای هندی به منطقه  و دور زدن  پاکستان است.

نگاهی به پتانسیل ها و فرصت های امنیتی و سیاسی در روابط ایران وافغانستان

افزایش حضور داعش در افغانستان، تعمیق و گسترش همکاری های امنیتی دو کشور را اجتناب ناپذیر کرده است. در این بین  با توجه به شکست های سنگین داعش در عراق و سرکوب شدید این گروه در سوریه، انتظار میرود برخی نیروهای داعش، به افغانستان سرازیر شوند. در این حال هر چند داعش ولایت (ننگرهار) در شرق افغانستان را به عنوان محل فعالیت اصلی خود در این کشور انتخاب کرده است، اما در ولایت های جنوبی مانند زابل و نیمروز همجوار با مرزهای ایران هم مشاهده شده اند و بنابراین همکاری های امنیتی دو کشور در روابط دوجانبه از اهمیت فوق العاده ای برخوردار خواهد بود. در این میان برای مقابله با گروه نوظهور داعش میتوان گروه و شاخه های از طالبان را به  پای مذاکرات  صلحی واقعی کشاند و یا با پا درمیانی ایران درگفتگوهای صلح افغانستان با طالبان و از آنان در جهت  مقابل با داعش بهره برد. در بعد دیگر ایران از تجربه بزرگ در بخش مبارزه با مواد مخدر برخوردار است. تجربه ایران در این بخش می تواند برای افغانستان مفید باشد. ایران یکی از مسیر های بزرگ برای ترانزیت مواد مخدر است. در این بین وجود حدود ۹۵۰ کیلومتر مرز مشترک بین ایران و افغانستان، پیشینه تمدنی زبانی و فرهنگی، کشت و تجارت بخش عمده مواد مخدر در همسایه شرقی و وجود ناآرامی های متعدد قومی و سیاسی و  پیامدهای متعدد سیاسی- امنیتی برای ایران داشته و از این روی اهمیت این کشور را به لحاظ ژئوپلتیکی و ژئواستراتژیکی دو چندان  کرده است. لذا تهدیدهایی چون کشت فراوان مواد مخدر در افغانستان و صدور و ترانزیت آن از طریق مرزهای ایران دو کشور را به همکاری وا می دارد. در بعد دیگری مسائل و موضوعات مهمی مانند چگونگی برقراری امنیت و ثبات پایدار در منطقه، تلاش جمعی برای مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر از مهم ترین محورهایی است که با همدلی و اتحاد دو کشور محقق خواهد شد‏.‏

در بعد دیگری حکومت وحدت ملی در ماه های اخیر تلاش کرده است، تا به همگرایی منطقه ای توجه بیشتر داشته باشد. این رویکرد نشان از توجه ویژه افغانستان به همکاری های منطقه ای دارد. چنانچه اکنون هر چند کشور افغانستان به شدت به کمک های خارجی وابسته است و کشورهای غربی و عربی بسیاری چندان  نگاه مثبتی به حضور و گسترش روابط ایران  و افغانستان ندارند و یا برخی گروه ها نوعی مواضع ضد ایرانی داشته و چالش هایی چون اختلاف بر سر حضور خارجی ها و چالش بر سر مسئله تقسیم آب رودهای مرزی به ویژه هیرمند و هریررود وجود داشته است، اما باید گفت الزام های استراتژیک دو کشور را به همکاری همیشگی فرا می خواند. در این میان  دو کشور میتوانند با در نظر داشت مولفه هایی چون كم آبی در هیرمند و عدم اجرای مصوبه های قبلی به توافقاتی نو در این حوزه برسند. گذشته از این نیز اکنون ایران یکی از کشورهایی است که بیش ترین مهاجرین افغانستانی را در خود جا داده و بحث اختلاف دیدگاه در مورد  نگاه مهاجرین افغانستان از دیرزمانی است که بدون حل باقی مانده است. در این میان با توجه به جنگ در افغانستان و فقر گسترده و توانایی و چالش ها و هزینه های ایران میتوان با رایزنی هایی و  انجام مصوبات و رویکردهای دقیق‌تر این امر را قانونمندتر کرد وبه  ملاحضات دو کشور نیز توجه نمود.

نگاهی به پتانسیل ها و فرصت های فرهنگی در روابط ایران وافغانستان

پیوندهای مشترک فرهنگی و تمدنی افغانستان با ایران و روابط کهن تاریخی و فرهنگی، بر اهمیت ژئوکالچر افغانستان برای ایران اشاره دارد. در همین راستا میتوان افغانستان را ادامه فرهنگی ایران دانست. چرا که به لحاظ فرهنگی، ایران هیچ جایگزینی در افغانستان ندارد و هیچکس نمی تواند جای خالی فرهنگی ایران در کشور را پر نماید. در  این بین میتوان با  توجه دقیق‌تر و تاکید بر ارزش های مشترک فرهنگی دور نوینی از همكاری ها را آغاز  کرد. این امر توانمندیهایی را ایجاد و به تقویت و رونق مناسبات فرهنگی رهنمون میكند. علاوه براین دو کشور میتوانند با تقویت دیپلماسی فرهنگی رویکردهایی چون شناسایی و معرفی میراث فرهنگی و تمدنی مشترک و تلاش برای ثبت جهانی، چاپ و انتشار مجله های علمی، تقویت همکاری بین دانشگاه ها، فرهنگستان های زبان و ادبیات، بنیان فرهنگستان علوم مشترک و توجه به ارزشهای مشترك کمک شایانی به همگرایی فرهنگی و سپس سیاسی و اقتصادی کنند.