طرح موزاییک که توسط هیات معاونت سازمان ملل در افغانستان (یوناما) پیشنهاد شده، براساس استعاره‌ای از هنر موزاییک طراحی شده است؛ مجموعه‌ای از قطعات کوچک که در کنار هم تصویر منسجم و معنادار می‌سازند. به‌طور مشابه، این طرح به‌جای ارایه راه‌حل‌های خطی یا یک‌باره، از قطعاتی شامل گفتمان سیاسی، حقوق بشر، همکاری‌های منطقه‌ای، تعامل اقتصادی و گذار تدریجی استفاده می‌کند. ویژه‌گی بارز این طرح، انعطاف‌پذیری آن است؛ به‌گونه‌ای که هر کشور یا نهاد، بسته به ظرفیت و منافع خود، می‌تواند با بخشی از آن تعامل کند، بدون آن‌که لزوماً به شناسایی طالبان متعهد باشد.

این طرح بر شش محور عمده تمرکز دارد: گفتگوی مشروط با حکومت طالبان، حمایت از تشکیل دولت فراگیر، تضمین حقوق زنان و اقلیت‌ها، کاهش تدریجی تحریم‌ها، امکان دسترسی به منابع مالی منجمدشده و بررسی کرسی‌های دیپلوماتیک طالبان.

 هدف ضمنی آن، هدایت حکومت طالبان به سمت رفتارهای مسوولانه‌تر در قبال جامعه جهانی است؛ اما در واقع، ساختار موزاییکی طرح، نوعی مشروعیت گام‌به‌گام و بدون اعلام رسمی را تداعی می‌کند.

یکی از مفاهیم کلیدی در حقوق بین‌الملل، تفاوت میان شناسایی «دفاکتو» (امر واقع) و شناسایی «دوژور» (حقوقی و رسمی) است. بسیاری از دولت‌ها در مواجهه با حکومت‌هایی که مشروعیت داخلی یا بین‌المللی‌شان محل مناقشه است، از شناسایی رسمی پرهیز می‌کنند ولی در عمل وارد تعاملات اداری، اقتصادی یا حتا دیپلوماتیک با آن‌ها می‌شوند. طرح موزاییک در همین بستر قابل فهم است: سازمان ملل صراحتاً حکومت طالبان را به‌عنوان دولت رسمی نمی‌شناسد، اما با ایجاد بستری برای تعامل تدریجی، فضا را برای مشروعیت‌یابی عملی آنان باز می‌گذارد.

به‌ویژه بخش‌هایی از طرح که به امکان واگذاری کرسی‌های دیپلوماتیک یا رفع محدودیت‌های مالی اشاره دارند، از منظر حقوق بین‌الملل، نشانه‌هایی از به‌رسمیت شناختن ضمنی تلقی می‌شوند. بنابراین، طرح اگرچه در ظاهر بی‌طرفانه و مشروط عمل می‌کند، اما در عمل به سمت ایجاد نوعی شناسایی تدریجی و انعطاف‌پذیر حرکت می‌کند.

یکی از مهم‌ترین انتقادات وارده به طرح موزاییک، نادیده‌گرفتن نقش جامعه مدنی، زنان، فعالان حقوق بشر و اپوزیسیون سیاسی در فرایند گفتگو و آینده‌سازی افغانستان است. طالبان تا امروز از پذیرش مشارکت سیاسی غیر از خود امتناع کرده و هیچ نشانه‌ای از تمایل به ایجاد دولت فراگیر نشان نداده‌اند. این در حالی است که طرح سازمان ملل، به‌رغم تاکید لفظی بر مشارکت همه گروه‌ها، عملاً گفتگو را صرفاً با طالبان آغاز کرده و صدای دیگر بازی‌گران خاموش مانده است. در نتیجه، به نظر می‌رسد این طرح، بیش‌تر به «تعامل با واقعیت موجود» تن داده تا «تغییر آن.»

نبود چارچوب الزام‌آور برای تضمین حقوق زنان، فقدان زمان‌بندی مشخص برای اصلاحات و بی‌اعتنایی به ساختارهای دموکراتیک سابق، موجب شده تا بسیاری از فعالان افغان این طرح را نه به‌عنوان مسیر صلح، بلکه به‌مثابه تکرار تجربه معامله با طالبان در دهه ۱۹۹۰ تفسیر کنند؛ تجربه‌ای که منجر به فاجعه‌های گسترده انسانی و عقب‌گرد در توسعه شد.

طرح موزاییک، از منظر روابط بین‌الملل، بازتابی از وضعیت پرتناقض نهادهای بین‌المللی در مواجهه با بحران‌های پیچیده حاکمیت است. از یک‌سو، سازمان ملل به‌دنبال حفاظت از اصولی چون حقوق بشر، شفافیت و مشارکت دموکراتیک است، و از سوی دیگر، ناگزیر از تعامل با قدرت‌هایی است که فاقد این معیارها هستند اما کنترول عملی سرزمین را در دست دارند. این تناقض در سیاست‌گذاری سازمان ملل در افغانستان آشکار است: از یک‌سو تحریم طالبان به‌قوت خود باقی است و از سوی دیگر، بستر گفتگوی رسمی با آنان در آنتالیا، دوحه و نشست‌های مشابه فراهم می‌شود.

به همین دلیل، تحلیل‌گران معتقدند که طرح موزاییک با وجود نیت سازنده، ممکن است در عمل به بازتولید مشروعیت طالبان در عرصه بین‌المللی بینجامد، بدون آن‌که شرایط واقعی مردم افغانستان بهبود یابد یا طالبان تغییری در ماهیت اقتدارگرای خود ایجاد کنند.

طرح موزاییک سازمان ملل، تلاش خلاقانه برای گریز از بن‌بست تعامل با طالبان است؛ روش مرحله‌ای، منعطف و مشروط برای ایجاد ثبات نسبی در افغانستان. با این حال، اگر این طرح بدون مشارکت واقعی مردم افغانستان، به‌ویژه زنان، جامعه مدنی، اقلیت‌ها و اپوزیسیون دنبال شود، نه‌تنها به صلح و ثبات پایدار نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند به شناسایی تدریجی و غیررسمی طالبان به‌عنوان دولت مشروع منجر شود؛ پدیده‌ای که برخلاف اصول بنیادین سازمان ملل و آرمان‌های ملت افغانستان است. ازاین‌رو، موفقیت طرح در گرو آن است که به‌جای تعامل صرف با واقعیت موجود، بکوشد آن واقعیت را به‌سوی معیارهای جهانی حقوق بشر، مشارکت و حکمرانی خوب هدایت کند؛ وگرنه، طرح موزاییک رنگ مشروعیت بر چهره اقتدارگرایی خواهد پاشید. وحید جویان