در یک مهمانی مجلل اما کسالت بار، چه اتفاقی افتاده که عبدالکریم ناگهان به مسئله و دغدغه نخست ملکه تبدیل می شود؟

ایمان هادی

مهمترین مسئله در فیلم بیوگرافیک تاریخ محور، تجانس و تنیدگی با حقایق ثبت شده است. چنین آثاری نباید از تاریخ پیشی بگیرند و نه از تاریخ فراتر روند. در آثار بیوگرافیک تاریخ محور، تعادل میان واقعیت و مجاز نمایشی حد معینی باید داشته باشد. «استیون فریرز» کارگردان شناخته شده انگلیسی در آخرین اثرش «ویکتوریا و عبدل» در نازل ترین شکل ممکن و با یک ایده سطحی نمایشی یک قصه جذاب تاریخی را کاملا هدر داده است. داستان این فیلم به رابطه عبدالکریم، منشی مسلمان هندی  با ملکه ویکتوریا می پردازد. فریرز فیلمساز متوسطی است که یکی دو اثر قابل اعتنا در کارنامه اش دارد و آخرین ساخته اش «ویکتوریا و عبدل» دارای اشکالات اساسی تاریخی و نمایشی فراوانی است.

در تاریخ ثبت شده ده ها نفر از رهبران دنیا در گرامیداشت 50 سالگی تاجگذاری ملکه ویکتوریا، به کلیسای «وست مینستر» دعوت شدند تا جشن بزرگی را بر پا دارند. در همین جشن ملکه ویکتوریا با خدمتکار هندی عبدالکریم آشنا می شود. قرار است خادم هندی هدیه ای را که از هندوستان با خود آورده به او تقدیم کند. طی تنها یک برخورد کریم به سرعت به منشی ملکه تبدیل می شود و دوستی عجیبی میان این دو شکل می گیرد.

برای کاهش هزینه های تولید، نخستین چیزی که در فیلم تحریف شده ، نحوه آشنایی عبدالکریم با ملکه است. در فیلم می بینیم که عبدالکریم، یکی از کاتبان زندان آگرای هند،  به دستور رئیس زندان ، در  سال 1887 ، برای میهمانی  تولد ملکه ویکتوریا به انگلستان سفر می کند تا موهور، یک سکه طلای خاص ، به عنوان مدال قدردانی هندی، که عکس ملکه بریتانیا روی آن حک شده را به او تقدیم کند. ملکه، خسته و بیمار و خواب آلود از سر سفره بلند می شود و پس از آنکه غذایش را به سرعت می خورد، با عبدالکریم مواجه می شود و با یک برخورد شیفته او می شود. در فیلم مولف اصرار دارد که ملکه از مأموران فضولش خسته و به عبدالکریم علاقمند شده است. اگر کارگردان در میزانسنی وفادار به تاریخ، مواجه حقیقی عبدالکریم را با ملکه به تصویر  می کشید، منطق آغاز رابطه این دو و ادامه آن باورپذیر بود.

با چند نمای کوتاه در یک مهمانی کوچک، ملکه دلبسته کدام ویژگی خاص عبدالکریم شده و با صرف چه مقدار زمان نمایشی، به عنوان منشی ملکه برگزیده می شود؟ انگلیسی ها با سانسور و سوزاندن روزنوشت های عبدالکریم و تهدید خانواده اش در پاکستان، مانع از این شدند که حقیقت روشن شود و این فیلم فرصتی است تا فیلمساز انگلیسی عملکرد ملکه استعماگر را رفو کند. مثل همان رفوکاری ساده انگارانه ای «سِرریچارد آتنبرو» در فیلم گاندی انجام داد و استعمار را استحاله سینمایی کرد و همه تقصیرها را متوجه  اختلاف میان محمد علی جناح و گاندی، کرد.

نخستین پرسشی که با حذف تاریخ توسط انگلیسی ها مطرح است تبیین رابطه ملکه و عبدالکریم است. جنس رابطه این دو ارباب و رعیتی است، یا مادر و فرزندی؟ یا مرید و مرادی یا عاشق و معشوقی ؟  میان ملکه 68 ساله و عبدالکریم منشی 24 ساله دربار بریتانیا، در یک مهمانی مجلل اما کسالت بار، چه اتفاقی افتاده که عبدالکریم ناگهان به مسئله و دغدغه نخست ملکه تبدیل می شود؟

روزنامه نگار هندی و نویسنده کتاب «ویکتوریا و عبدل»، «شرابانی باسو» داستان این گوشه کمتر شناخته شده از برخورد سمبلیک دو کشور را در قالب دو شخصیت ملکه ویکتوریا و عبدالکریم بدرستی رمزگشایی نکرده است و نتوانسته تاریخ روابط دو کشور را در کتاب پر فروش خود بازگو کند.

مسئله مهمتر این است که رابطه این دو با حذف اتفاق تاجگذاری، عمیق  نیست، بررسی نشده و باور پذیرنیست. پر از تاکید اغراق آمیز بر تکلف های درباری و اعتراف انگلیسی برای  پرداختن به پیچیدگی های پر از توجیه استعماری، با تاکید بر تفاوت فرهنگ ها که در فیلم جنبه نمایشی دقیقی ندارد. از این منظر یکی دیگر از تحریفات فیلم شکل گیری رابطه و علاقه این دو نفر یه یکدیگر است.

سازنندگان چنان این رابطه را در زرقی از تزویر و ریاکاری پیچیده اند که جنبه استمعاری فیلم استحاله شده است. دومین برخورد ملکه با عبدالکریم، یک تحریف اضافه شده به فیلم است که در کتاب شرابانی باسو موجود نیست و در این صحنه عبدالکریم روی زمین زانو می زند و پای ملکه را می بوسد، این اتفاق در حالی می افتد که مشی مسلمانی عبدالکریم یک جنبه نمایشی فیلم به شمار می رود و بروز چنین رفتاری از او بر اساس استنادات تاریخی غیر ممکن است. سکانس بوسیدن پای ملکه با حقایق ثبت شده تاریخی، حتی با متن کتاب شرابانی روسو در تعارض است. با چنین سکانسی تکلیف فیلمساز کاملا روشن است که با ظرافت همچنان مشغول رفوکاری استمعار هندوستان و قدیس ساختن از ملکه استعمارگر است. این سکانس با نمایندگی عبدالکریم موید این مسئله بسیار مهم است که مردمان هند شیفته ملکه انگلستان بوده اند و استعمار شدنشان را پذیرفته اند.

در فیلم، عبدالکریم از نظر ملکه آدم جذابی است و دل ملکه را با تعریف کردن از هند و داستان هایی از کوچه و بازار و زندگی عادی از خیابان های زادگاهش اگرا بدست می آورد. در واقعیت عبدالکریم با یکی از دستورالعمل های ویژه آشپزی، ملکه را تحت تاثیر قرار داد و با ادویه های مخصوص هندی که از آگرا با خودش آورده بود برای ملکه مرغ و پلو سرو کرد. ملکه بر اساس زندگینامه اش، بشدت پرخور بود و این مسئله در بخش نخست فیلم نمایش داده می شود و بر اساس ثبت  تاریخی «ای ان ویلسون»، زندگینامه نویس ملکه، این غذا به منوی هفتگی او اضافه شد. در واقع با خوردن این غذا عاشق فرهنگ هندی شد.

ملکه پس از مرگ شوهرش آلبرت، رابطه بسیار نزدیکی با جان براون، خدمتکار اسکاتلندی اش داشت و در حالی با عبدالکریم آشنا شد و او را به عنوان منشی خود برگزید که یکسال از مرگ جان بروان گذشته بود. یکی از مشکلات این فیلم این است رابطه عبدالکریم با ملکه را رمزگشایی نمی کند و گره بزرگی که در فیلم باز نمی شود، نوع رابطه این دو نفر است. 

این سئوال بسیار مهم است که رابطه استعماری این فرد و جایگاه ملکه در چه میزانسی ارائه می شود؟ ملکه انگلیسی  عامل استعمار  هندوستان است و به صورت طبیعی عبدالکریم یکی از رعایای او بود. شگرد نمایشی مولفان این است که عبدالکریم  را طوری تصویر کرده اند که از استعمار شاکی نیست و بی قدرتی او فراتر از مقام تشریفاتی در نظام مشروطه بریتانیاست. رابطه این دو در فیلم از دیدگاه نزدیک بین و قدیمی ساخته شده است. عبدالکریم (علی فاضل بازیگر بالیوودی) هیچگاه از مستعمره بودن کشورش شکایتی ندارد و لحظه ای هم آرزو نمی کند که ایکاش هند می توانست کشور آزادی باشد.

اما میزانسن ملکه جالب است. ویکتوریای کسل، خشمگین و افسرده است در زندان پادشاهی بریتانیا و رابطه ملکه با عبدالکریم  به صورت یک قصه عاشقانه ترسیم شده تا تمثیلی از تجانس و همنشینی استعمارگر با مستعمره است.

علاقه مندان سینما با شخصیت ملکه و طرز برخورد بی حوصله و کسالت زده او با تشریفات دربار با فیلم «خانم براون»(جان مدن)، آشنا هستند و جودی دنچ در این فیلم نقش ملکه ویکتوریا را بیست سال قبل تجربه کرده است.  در فیلم خانم براون رابطه ملکه با یکی دیگر از رعایای دربار تصویر شده است و می تواند مقدمه ای برای این فیلم باشد.

مبنای داستان فیلم و کتاب شرابانی روسو انبوه کتابچه های خاطراتی است که ملکه ویکتوریا و عبدالکریم درباره جلسات دیدار و گفتگوی خود طی سی سال بر جای گذاشته اند از آنجا که این خاطرات به هندوستانی و زبان مردم آگرا نوشته شده، کمتر کسی به آن پرداخته است. عبدالکریم به ملکه زبان هندی می آموخت که این موضوع در خاطرات ملکه هم ثبت شده است. از سوی دیگر علاقه ملکه به فرهنگ هند و جاذبه شخصیت عبدالکریم از آن دست گره هایی است که در فیلم باز نمی شود.  

البته یک دلیل این ابهام این است که مولفان فیلم (کارگردان و نویسندگان) علاقه ای به طرح دیدگاه های عبدالکریم ندارند و به همین خاطر اسارت او و ملکه، در چهارچوب نظام داستانی فیلم به درستی تشریح و تبیین نمی شود و مخاطب هیچگاه متوجه نمی شود که مردم هند اسیر دولت بریتانیا هستند و عبدالکریم نیز در قصر ملکه زندانی شده و با این وجود در ذهن او چه می گذرد.

فیلم به صورت واضحی  هوادار نظام استعماری است یا به خاطر عشق نوستالوژیکش به دربار، به شکلی ساده انگارانه استمعار را فراموش می کند. این فیلم سبکی ریاکارانه را در برخورد با مفهوم استعمار بنا نهاده است. این ریاکاری حتی به نوعی در تاریخ نیز وجود دارد. وقتی که ملکه در سال 1901 درگذشت، فرزندانش تمامی نامه هایی که وی به کریم نوشته بود را سوزانده و کریم را نیز بدون تشریفات خاصی به هندوستان بازگرداندند و بخش مهمی از اسرار ملکه در گسترده تاریخ مدفون ماند.

آشنایی تماشاگر با نقش ملکه در فیلم خانم براون و تماشای تجربه دیدن آن فیلم با حضور جودی دنچ در نقش ملکه تاثیر شگرفی در برخورد با این فیلم  خواهد داشت. آنچه تماشاگر از ملکه ویکتوریا می شناسد جودی دنچ است که در نقش ملکه ویکتوریا در خانم بروان بوجود آورده و در هشتادو دو سالگی به همان حس و حال برگشته است.

جودی دنج این شخصیت کج رفتار و تندخود را تقریبا در تمام فیلم هایی که پس از فیلم خانم بروان بازی کرد تکرار می کند. یک جنبه از فیلم که حسن اثر محسوب می شود نمایشی از دربار بریتانیاست و فیلم های دیگری که درباره دربار ساخته شده است. از این منظر فیلم یک راهنمای توریستی غیر جذاب محسوب می شود که کاخ ها، تشریفات و زیورآلاتی همایونی  بریتانیا را نشان می دهد و با دکوپاژی ویژه مولفان سعی می کنند به آن افتخار کنند و با اغراق خاصی آنرا به رخ تماشاچی می کشند. 

منبع: تسنیم