به موازات شكست داعش در عراق و سوريه، تروريست ها افغانستان را به عنوان مقصد بعدي خود انتخاب كرده اند؛ موضوعي كه خطرات و چالش هاي امنيتي اين كشور را در آينده دوچندان خواهد كرد

به موازات شكست داعش در عراق و سوريه، تروريست ها افغانستان را به عنوان مقصد بعدي خود انتخاب كرده اند؛ موضوعي كه خطرات و چالش هاي امنيتي اين كشور را در آينده دوچندان خواهد كرد. افغانستان كه سال هاست به خاطر تهديدات طالبان با ثبات و آرامش بيگانه است الان تهديد ديگري را بيخ گوش خود احساس مي كند. دكتر نوذر شفيعي، كارشناس شبه قاره مي گويد: «داعش به خاطر تفكرات ايدئولوژيكي تند و سلفي در بين دولت و مردم افغانستان جايگاهي ندارد و هر تفكر راديكالي كه بخواهد تصور بازگشت جامعه افغانستان به دهه 1980 را داشته باشد در اين جامعه با واكنش مردم روبه رو خواهد شد.» گفت وگوي «جوان» با نوذر شفيعي را در زير مي خوانيم.

با افزايش تهديدات طالبان، داعش هم در افغانستان حملات خود را تشديد كرده و با توجه به اينكه داعش در عراق و سوريه پايگاه هاي خود را از دست داده، به دنبال مناطق ديگري براي انتقال عناصر خود است. آيا مي توان گفت كه افغانستان كانون بعدي بحران و مأمن تروريست ها پس از عراق و سوريه خواهد بود. از آنجاكه تعداد زيادي از اعضاي داعش افغانستان از جداشدگان طالبان هستند آيا بين جناح هاي طالبان و داعش هماهنگي هايي وجود دارد يا اينكه رقابت امنيتي بين آنها حاكم است؟

پديده اي به نام داعش در افغانستان كه اين نام را به خودش اطلاق كند، وجود دارد و از اواخر 2014 در اين كشور اعلام موجوديت كرد، اما اينكه آيا بدنه اين گروه داعشي هستند يا نه جاي سؤال دارد. ما در افغانستان ظرفي به نام داعش داريم كه محتواي آن مهم است و مي توان برنامه ريزي هاي نظامي، امنيتي، اطلاعاتي و سياسي براي مقابله با آن انجام داد. امريكايي ها برآورد مي كنند كه تعداد 2500 تا 3000 داعشي در افغانستان وجود دارند. برخي معتقدند كه بين 8500 تا 1200 نفر در افغانستان عضو داعش هستند. آنچه مشخص است اينكه گروهي به نام داعش در اين كشور وجود دارد و حملاتي را انجام مي دهد كه جهت دارند و بسياري از آنها معطوف به شيعيان «هزاره» افغانستان هستند. توجه داعش به شيعيان افغان هم به عمليات شيعيان گروه «فاطميون» در سوريه مربوط مي شود كه با گروه هاي تروريستي مبارزه مي كنند.

داعش در افغانستان بيشتر از چه گروه ها و افرادي عضو گيري مي كند؟ آيا مناطق خاصي وجود دارد؟

در ارتباط با اينكه چه افرادي در داعش افغانستان عضويت دارند چند مسئله وجود دارد؛ برخي از اين افراد كساني هستند كه به عراق و سوريه رفته و با داعش بيعت كرده اند. البته تعداد افغان هايي كه در كنار داعش جنگيده باشند خيلي كم است ولي كساني وجود دارند كه خود از داعش براي حضور در افغانستان دعوت و با ابوبكر البغدادي، سركرده داعش بيعت كردند. داعش در افغانستان عضوگيري نكرده است. عبدالرئوف خادم، از رهبران مهم طالبان در استان هلمند كه در گوانتانامو زنداني بود در آنجا سلفي شد و با هيئتي به عراق رفت و با داعش بيعت كرد. مسلم دوست، يكي از علماي مهم افغان كه او هم در زندان گوانتانامو بود از داعش براي حضور در افغانستان دعوت كرد.
درحالي كه خادم، قلمرو هلمند را پوشش مي داد، مناطق مشرقي، ننگرهار و كنر تحت پوشش مسلم دوست است. خاستگاه اصلي داعش در افغانستان از ننگرهار است. ريشه سلفي هاي تندرو در افغانستان در دو منطقه است كه «برهان الدين رباني» در بدخشان بوده و ديگري «سياف» در ولايات مشرقي است. توجه داشته باشيم كه بدنه جامعه افغانستان كشش سلفي ها را ندارد و در دوره رژيم طالبان هم تلاش هاي زيادي شد سلفي گري را در جامعه افغانستان پرورش بدهند اما موفق نشدند.
همچنين «سعيد اماراتي» در منطقه مشرقي افغانستان فعال است. اينها افرادي هستند كه از داعش براي حضور در افغانستان دعوت و با اين گروه بيعت كردند. اينكه چرا اين افراد از داعش دعوت كردند، به اين خاطر است كه اينها بعد از مرگ ملا عمر، بر سر رهبري در طالبان دچار تفرقه شدند. همه اين افراد هم به شوراي كويته تعلق دارند. آنها با توجه به اينكه در قدرت سهيم نشدند از روي حب و بغض با داعش بيعت كردند و حتي براي كشتن فرماندهان ارشد طالبان به امريكايي ها اطلاعات دادند و بر اساس آمارهاي اعلام شده در يك سال گذشته حدود 50 نفر از فرماندهان طالبان توسط امريكايي ها كشته شده اند.

تركيب اعضاي داعش افغانستان چطور است؟ آيا تنها افغان ها در اين گروه عضويت دارند يا از كشورهاي خارجي هم افرادي در اين گروه عضو هستند؟

از بين اعضاي داعش تنها 30 درصدشان از افغان ها و 70 درصد از ساير كشورها هستند. اين 30 درصد افغان ها هم اغلب از جواناني هستند كه شغلي ندارند و بيكار هستند. الان 40 درصد جمعيت افغانستان فقير هستند و نرخ بيكاري در اين كشور بسيار بالاست. افغانستان بعد از آنگولا و چاد، جوان ترين جامعه جهان است و اكثريت جمعيت جوان اين كشور بين 15 تا 24 سال سن دارند. دو شاخص بيكاري و بيسوادي نشان مي دهد كه امكان عضوگيري از بين اين افراد جوان وجود دارد. اين افراد در قبال دريافت پول حاضر هستند به عضويت گروه هايي مثل داعش دربيايند. حقوقي كه داعشي ها دريافت مي كنند هر ماه حدود 1000 دلار است، حقوقي كه يك عضو طالبان دريافت مي كند 700 دلار و حقوق ماهانه يك نيروي نظامي دولتي 200 تا 250 دلار است. در 2015 هم دولت در پرداخت حقوق نيروهاي نظامي به مشكل خورد و هم طالبان به دليل كاهش قيمت مواد مخدر نتوانست حقوق اعضاي خود را پرداخت كند و لذا داعش كه تازه در افغانستان قدرت گرفته بود و پول هاي زيادي در اختيار داشت، توانست عضوگيري كند.
از 70 درصد خارجي هاي عضو داعش، عده زيادي از جريان «تحريك طالبان» پاكستان هستند كه اصلي ترين بدنه داعش را تشكيل مي دهند و عمدتاً از مناطق قبايلي هستند. علت اينكه جريان تحريك طالبان از داعش استقبال كرد به خاطر اختلاف با طالبان افغانستان بود. دومين گروهي كه بدنه داعش را تشكيل مي دهد، «جنبش اسلامي» ازبكستان است كه با داعش بيعت كرده اند كه هم از داعش پول مي گيرد و هم از لحاظ ايدئولوژيكي و سلفي گري با داعش سنخيت دارد. سومين گروه، «حزب اسلامي تركستان شرقي» است. بنابراين، بخش زيادي از بدنه داعش كه فعال هستند، عضويتشان تاكتيكي است نه استراتژيك. حزب اسلامي تركستان شرقي يك جريان ملي گرا است و عليه قوم «هان» در چين فعاليت مي كند. درست است كه اين گروه ترك و مسلمان است اما هدف اصلي آن تقابل با سلسله «هان» است و اين حزب برخلاف داعش كه ادعاي تأسيس خلافت جهاني و فراملي را دارد بيشتر تمركز خود را در چين گذاشته است. همچنين حزب اسلامي ازبكستان نيز اينگونه است و فعاليت هاي خود را در اين كشور تعليق كرده و در شرايط كنوني براي اين گروه بيشتر بعد مالي اهميت و اولويت دارد نه تشكيل خلافت. اين حزب هم با طالبان همكاري دارد و هم با داعش در افغانستان و عراق و سوريه همكاري هايي دارد و به خاطر فعاليت هايش از همه آنها پول مي گيرد.

گفتيد كه بيشتر اعضاي داعش از اتباع خارجي هستند و از لحاظ تفكر و ايدئولوژي با داعش اختلاف نظر دارند. ميزان پذيرش داعش در جامعه افغانستان چقدر است و آيا به نظرتان مي تواند نفوذ و قدرتش را افزايش دهد يا اينكه جامعه افغانستان پذيراي داعش نخواهد بود؟
تنها حزبي كه در بين اين گروه ها تفكرات ايدئولوژيكي قوي دارد تحريك طالبان پاكستان است كه آنهم بيشتر تحت تأثير تفكر «ديوبندي» شبه قاره است تا سلفي وهابي شبه جزيره عربستان. مي توان گفت كه بدنه اين نيروها با اين تركيب نمي تواند به ماندگاري داعش در افغانستان كمك كند و جاي پايي براي اين گروه باز كند. نظرسنجي كه از جامعه افغانستان انجام شده، نشان مي دهد 70 درصد از مردم بر اين باورند كه عملكرد داعش غيراسلامي است و بيانگر اين است كه داعش از لحاظ فكري در جامعه افغانستان جايگاهي ندارد. اسلام افغانستان يك اسلام معتدل روستايي است و پس از جهاد افغانستان هم مردم افغانستان از اسلام سياسي زده شدند و به همين خاطر حضور امريكايي ها را پذيرفتند. بنابراين، هر تفكر راديكالي كه بخواهد تصور بازگشت جامعه افغانستان به دهه 1980 را داشته باشد در اين جامعه با واكنش مردم روبه رو خواهد شد. نتيجه نظرسنجي هم حاكي از همين مسئله است. فقط تقريباً 28 درصد مردم افغانستان نظر مساعدي نسبت به داعش و تفكرات اين گروه داشتند و سايرين درجه اي از حس تنفر را به داعش داشتند. بنابراين جامعه افغانستان پذيراي داعش نيست، چراكه جامعه اي است كه جنگ و ناامني را تجربه كرده و آسيب هاي زيادي را متحمل شده است.
از سوي ديگر، نيروهاي زيادي وجود دارند كه با داعش مخالف هستند. طالبان با داعش مشكل زيادي دارد و اين اختلافات جدي است. طالبان با داعش مشكلات ايدئولوژيك دارد و همچنين تجاوز داعش به قلمرو خود را برنمي تابد، تحت الشعاع قرار دادن نام طالبان از طرف داعش در افغانستان هم وجود دارد. مشكل ديگر تأثيرگذاري داعش بر ارتباط طالبان با نيروهاي ديگر است. داعش معتقد است كه خودش تنها نيروي اسلامي جهاني است و طالبان بيشتر افراد حقوق بگير و عروسك خيمه شب بازي داعش هستند. طالبان به طور جدي با داعش اختلاف دارد. در ظاهر، دولت و ارتش افغانستان بايد با اينها در تعارض قرار بگيرد. امريكا و سازمان ناتو هم بايد با داعش تعارض داشته باشد، كشورهاي منطقه از جمله ايران، روسيه و چين بايد با اين گروه در تعارض قرار گيرند. پس روند كلي تعارضات نشان مي دهد كه طالبان و داعش در تعارض با يكديگر هستند.
اين علائم نشان مي دهد كه داعش در جامعه افغانستان ريشه دار و يك نيروي با ماندگاري بالا نيست. حامد كرزي رئيس جمهور سابق افغانستان معتقد است كه همه اظهارات درباره داعش درست نيست و رسانه ها تهديد داعش را بزرگنمايي مي كنند. خطاب كرزي تلويحاً به اشرف غني رئيس جمهور افغانستان است كه در سفر به امريكا گفته بود تهديدات داعش جدي است و با اين اقدام تلاش مي كند پول زيادي را از امريكايي ها دريافت كند. طالبان مي گويد كه اشرف غني داعش را به وجود آورده است تا ما را تحت فشار بگذارد. همچنين مي گويد كه داعش را امريكايي ها به وجود آورده اند تا حضور خود در افغانستان را توجيه كنند و چنين ديدگاه هايي بين طالبان وجود دارد. محتواي داعش به اين شكل است كه اين گروه ريشه عميقي در خاك افغانستان و در ذهن مردم اين كشور ندارد.

نقاط اصلي تمركز داعش در افغانستان كدام مناطق هستند. اصلاً اين گروه توانسته بر مناطقي از اين كشور تسلط پيدا كند يا نه؟

داعش فعاليت خود را از منطقه ننگرهار شروع كرد و قندهار، هلمند و حتي مناطق شرق را تحت پوشش قرار داد. اگر به نقشه افغانستان نگاه كنيم مي بينيم مناطقي كه كنترل داعش باشد بسيار كم است. بين مناطق تحت نفوذ، تحت كنترل د و حضور تفاوتي وجود دارد. منطقه حضور زياد مهم نيست، اينكه داعش در منطقه فارياب در شمال افغانستان عمليات انجام مي دهد و پس از آن در يك منطقه ديگر عملياتي را سازماندهي مي كند اين نشانه حضور در منطقه است اما ممكن است دليلي بر ضعف آن نيز باشد تا توجهات رسانه اي را به خود جلب كند و اينگونه وانمود كند كه همچنان در قدرت است.
داعش در افغانستان حضور دارد اما مناطق تحت كنترل اين گروه خيلي كم است. دولت افغانستان الان بر 6/21 درصد از خاك افغانستان كنترل و بر حدود 48 درصد نفوذ دارد. طالبان بر 2 درصد خاك افغانستان كنترل و بر 6 درصد نفوذ دارد و 28 درصد از مناطق بين دولت و ساير گروه ها دست به دست مي شود. طالبان كه مدعي است قدرت بيشتري دارد تنها بر 2 درصد از افغانستان كنترل دارد و اين آمار از سوي نهادهاي اطلاعاتي و ارتش امريكا بررسي شده است.

الان امريكايي ها بودجه قابل توجهي را براي بازسازي ارتش افغانستان اختصاص داده اند كه حاكي از رويكرد جديد واشنگتن به افغانستان است. در شرايطي كه مخالفت هايي وجود دارد نسبت به اينكه كارنامه امريكا در افغانستان ناموفق بوده است، با اين حال، امريكايي ها از جهت تسليحاتي، لجستيك وسيعي را انجام مي دهند و تلاش مي كنند نيروهاي خود را افزايش بدهند. به نظر شما تخصيص بودجه هاي جديد امريكايي ها براي بازسازي ارتش افغانستان نشانه چيست و امريكا با اين اقدامات به دنبال چيست؟

چيزي كه در مورد افغانستان در امريكا بحث مي شود اين است كه دونالد ترامپ، رئيس جمهور اين كشور يك سال قبل از انتخابات رياست جمهوري امريكا گفته بود افغانستان مصيبت بزرگي است كه هرچه پول از ماليات دهندگان امريكايي گرفته شده، براي آن صرف شده است. امريكايي ها از سال 2001 تاكنون، 115 ميليارد دلار در افغانستان هزينه نظامي كرده اند. به طور متوسط هر سرباز امريكايي در سال 2 ميليون دلار هزينه دارد و بر اساس گزارش ها، سالانه 23 ميليارد دلار هزينه نيروهاي امريكايي در افغانستان است. الان تعداد امريكايي ها در افغانستان كاهش يافته است ولي پيش از 2014 حدود 114 هزار نيروي امريكايي و ناتو در افغانستان حضور داشتند و با خروج نيروهاي امريكايي در دسامبر 2014، اين نيروها به 10 هزار نفر كاهش يافت كه حدود 8 هزار تن از آنها امريكايي هستند.
امريكايي ها مي گويند كه از 2001 در افغانستان مداخله كرديم كه طولاني ترين جنگ امريكا به شمار مي رود، ولي جنگ عراق سبب شد كه مسئله افغانستان تحت الشعاع قرار گيرد و نسبت به اين كشور غفلت شد و حدود 2500 امريكايي در اين جنگ كشته شدند. در دوره باراك اوباما، رئيس جمهور سابق امريكا قرار شد كه اين كشور پليس و نيروهاي ارتش ملي افغان را آموزش دهد و تجهيزات نظامي و لجستيك در اختيار آنها قرار دهد و پيش از اينكه اين برنامه ها را عملي كند بحث خروج از افغانستان را اعلام كرد.
امريكايي ها در حوزه استراتژي با دولت افغانستان هم در زمان كرزي و هم در دوره اشرف غني مشكل داشتند و اهداف و استراتژي هاي امريكا با اهداف و منافع دولت افغانستان در تضاد بود. ارتش افغانستان مي گويد كه مسئوليت حفاظت از مرزها را برعهده دارد نه شهرها را و لذا تنها 17 هزار نيروي ويژه افغانستان با طالبان و داعش مبارزه مي كند. از طرفي، پاكستان هم استراتژي امريكا در افغانستان را فرسوده مي كند. پاكستان كه قرار بود بخشي از راه حل افغانستان باشد الان به بخشي از مشكل تبديل شده است و معلوم نيست امريكا چه برنامه اي براي مقابله با پاكستان دارد. تمام نظرسنجي ها نشان مي دهد كه محبوبيت دولت فعلي افغانستان به شدت كاهش يافته و شاخص هاي اجتماعي، فرهنگي و امنيتي بيانگر اين مسئله است.
استدلال امريكايي ها اين است كه در گذشته به مسئله افغانستان كمي بي توجهي شده است و الان سه گزينه را پيش رو داريم؛ اول، مسئله خروج از افغانستان است. امريكايي ها معتقدند كه اگر ما از افغانستان خارج شويم دولت كابل فرومي پاشد و افغانستان به بهشت تروريست ها تبديل مي شود و خاك امريكا و متحدينش در معرض تهديد قرار مي گيرد و اين مسئله براي واشنگتن حياتي است و بايد دولت وحدت ملي را نجات دهيم. يكي از چالش هاي امريكا بي ثباتي در افغانستان است و پس از سوريه و عراق، افغانستان بي ثبات ترين كشور جهان است و اين مسئله براي امريكايي ها مهم است. با توجه به اين استدلال ها مقامات امريكايي معتقدند كه خروج كامل از افغانستان اشتباه بزرگي است. دوم، حفظ وضع موجود است. امريكايي ها معتقدند با وضع موجودي كه در حال حاضر در افغانستان وجود دارد شايد در كوتاه مدت بتوان دولت وحدت ملي را حفظ كرد اما در ميان مدت اين دولت فرومي پاشد و ما درگير جنگي شبيه ويتنام خواهيم شد و سرانجام حفظ وضع موجود سرشكستگي براي امريكا است و حفظ وضع موجود را هم نمي توانيم ادامه دهيم.
گزينه سوم كه در دستور كار امريكايي ها قرار دارد، مسئله «مشاركت متمركز» است يعني فرماندهي واحد افغانستان در دست امريكايي ها باشد. اين استراتژي شاخص هايي دارد كه يكي از آنها افزايش نيروها در افغانستان است و در ماه هاي اخير توسط دونالد ترامپ مطرح شده است. مسئله ديگر انجام اصلاحات در افغانستان است و امريكايي ها معتقدند پول هايي كه به افغانستان ارسال مي شود معلوم نيست در كجا صرف مي شود و بايد نظارت دقيقي براي مصارف اين بودجه ها انجام شود. مسئله سوم، اينكه پروسه اي كه براي صلح با گلبدالدين حكمتيار انجام شد بايد با طالبان نيز انجام شود. بحث ديگر پاكستان است كه گفته مي شود اين كشور بايد از عضو عمده غير ناتو تعليق شود و كمك ها به اسلام آباد كاهش يابد. همچنين امريكايي ها به دنبال تبديل كردن افغانستان به دولت بي طرف هستند و براي اين منظور ابتكارعمل هايي را انجام مي دهند تا اين استراتژي را عملي كنند.

شما گفتيد كه واشنگتن به دنبال ايجاد دولتي بي طرف در افغانستان است، اين بي طرفي به چه معناست. آيا اين اصلاً به نفع امريكا است كه بعد از اين همه هزينه، دولت افغانستان بي طرف بشود؟

نه. اين دولت بي طرف منطقه اي است، يعني وضعيتي براي اين كشور ايجاد كنند كه قدرت هاي بزرگ به لحاظ حقوق بين الملل از ورود به افغانستان پرهيز كنند. الان افغانستان به عنوان كشور «عايق» است يعني كشورها را كه دور مي كند باز هم آنها را جذب مي