سرجیو گور، فرستاده ویژه ترامپ در امور آسیای جنوبی و میانه، روز چهارشنبه 9 ثور در یک سفر دو روزه وارد تاجکستان شد.

در مقابل، ضمیر کابلوف، نماینده ویژه ولادیمیر پوتین در امور افغانستان، روز 8 ثور وارد کابل شد و با امیرخان متقی و سراج‌الدین حقانی دیدار کرد.

تحرکات دیپلوماتیک همزمان فرستاده ویژه ترامپ در تاجکستان و نماینده پوتین در کابل، نشان‌دهنده احیای رقابت ژئوپلیتیکی روسیه و امریکا در قلب اوراسیاست، اما در پس این رفت‌وآمدها واقعیتی تلخ برای راهبرد واشنگتن وجود دارد و آن اینکه مداخلات امریکا در آسیای مرکزی نه تنها ناکام مانده، بلکه سرمایه‌گذاری راهبردی آن در این منطقه با چالش‌های ساختاری، تاریخی و هویتی عمیقی روبه‌رو است.

امریکا پس از 11 سپتامبر با شعار مبارزه با تروریزم و گسترش دموکراسی وارد افغانستان شد، اما در عمل الگوی مداخله‌جویانه آن مبتنی بر سه اشتباه محاسباتی بود: بی‌توجهی به پیوندهای تاریخی و فرهنگی منطقه با روسیه، بی‌ثباتی‌سازی به جای توسعه‌سازی در افغانستان، و ابزارانگاری صرف از کشورهای منطقه برای مهار مسکو و پکن. به عنوان مثال، حضور امریکا در پایگاه‌هایی مثل «ماناس» در قرغزستان یا «خان‌آباد» در ازبکستان همواره با فشار روسیه و مقاومت داخلی روبه‌رو شد و نهایتاً به خروج اجباری واشنگتن انجامید. همچنین خروج شتاب‌زده و آشفته از کابل در 2021، نمادین‌ترین شکست راهبردی امریکا بود که اعتماد کشورهای منطقه را به هرگونه تعهد واشنگتن از بین برد.

از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری راهبردی امریکا در آسیای مرکزی در مقایسه با رقبایی چون روسیه بسیار ناچیز و بی‌تاثیر بوده است. واشنگتن دیر وارد بازی منطقه شده و با کشوری روبه‌رو است که دارای مزیت جغرافیایی، تاریخی و حضور فعال اقتصادی است.

افزون بر این، سرمایه‌گذاری چین در آسیای مرکزی در 30 سال اخیر از 120 میلیارد دالر فراتر رفته، در حالی که کمک‌های امریکا عمدتاً زیر 10 میلیارد دالر بوده و عمدتاً به بخش‌های امنیت نرم و آموزش نظامی محدود شده است. همچنین تحریم‌های ثانویه امریکا علیه روسیه و ایران عملاً کشورهای آسیای مرکزی را از مسیرهای طبیعی تجاری و انرژی خود محروم کرده، بدون آنکه جایگزین عملی ارائه دهد. پروژه خط لوله ترانس‌خزر که گاز ترکمنستان را به اروپا می‌رساند با مخالفت روسیه و کمبود سرمایه‌گذاری امریکایی روبه‌رو شد. در مقابل، روسیه از طریق اتحادیه اقتصادی اوراسیا و حضور نظامی در تاجکستان و قرغزستان، و چین از طریق طرح کمربند و راه و خطوط لوله انرژی، حضور ملموس و پایدارتری دارند.

به این ترتیب، سفر سرجیو گور، فرستاده ویژه ترامپ به تاجکستان، بیش از آنکه نشانه یک راهبرد عملی باشد، یک ایستگاه تشریفاتی و دیده‌بانی است. تاجکستان عمیق‌ترین وابستگی امنیتی را به روسیه دارد و پایگاه 201 نظامی روسیه در دوشنبه مستقر است. دولت تاجکستان به خوبی می‌داند که امریکا توان یا تعهدی برای دفاع از آن در برابر طالبان یا تحرکات تروریستی ندارد.

در سوی مقابل، ضمیر کابلوف در کابل با رهبران طالبان دیدار می‌کند که نشانه نقش پیش‌دستانه و اثرگذار روسیه در افغانستان است. روسیه بر خلاف امریکا که حتی دفتر دیپلوماتیک رسمی در کابل ندارد، با واقع‌گرایی و پذیرش طالبان به‌عنوان قدرت حاکم، در حال شکل‌دهی به نظم امنیتی جدید در شرق آسیای مرکزی است. این تقابل نشان می‌دهد که امریکا در منطقه با معمای راهبردی مواجه است: از سویی خواهان محدود کردن نفوذ روسیه و چین است، از سوی دیگر ابزار مؤثر و قابل اعتمادی برای جایگزینی ندارد.

درست به همین دلیل است که مداخلات امریکا در آسیای مرکزی و افغانستان نه تنها به امنیت منطقه نه افزوده، بلکه بسترهای ناامنی را گسترش داده است.

رویکرد مداخله‌جویانه و مبتنی بر «بازی با حاصل جمع صفر» واشنگتن بارها شکست خورده و مردم منطقه به تجربه دریافته‌اند که سرمایه‌گذاری امریکا غالباً کوتاه‌مدت، سیاسی و همراه با بی‌ثباتی است. اگر امریکا واقعاً به دنبال نقش مثبت در آسیای مرکزی است، باید از «مداخله» به «همکاری متوازن» روی آورد، تحریم‌های یک‌جانبه را کنار بگذارد و بدون رقابت ویرانگر با روسیه و چین، به نیازهای واقعی توسعه منطقه احترام بگذارد. تا آن زمان، سفرهای تشریفاتی فرستادگان ویژه در دوشنبه یا بیشکک چیزی جز تاکتیکی برای حفظ ظاهر نخواهد بود و رقابت راهبردی با روسیه در این منطقه را به نفع مسکو و به ضرر منافع درازمدت واشنگتن پیش خواهد برد. مهدی نوری