بسیاری گفته‌اند که توافق احتمالی میان ایران، عمان و آمریکا بر سر تنگه هرمز صرفاً یک توافق دریایی نیست؛ بلکه می‌تواند نقطه آغاز مرحله‌ای تا

آمریکا پس از شش ماه جنگ و تجاوز علیه ایران، حالا در آستانه توافق با ایران بر سر هرمز است. توافقی که به گفته الجزیره می‌تواند مسیر عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز را دوباره باز کند. این توافق هنوز نهایی نشده، اما منابع دیپلماتیک آن را یکی از مهم‌ترین تحولات ژئوپلیتیکی منطقه در سال 2026 توصیف می‌کنند. عمده موضوع این توافق احتمالی بر سر تنگه هرمز است و می‌تواند آینده این باریکه استراتژیک را تعیین کند.

 

چرایی اهمیت تنگه هرمز

تنگه هرمز مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان به شمار می‌رود. این آبراه باریک، خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌کند و تنها مسیر دریایی برای صادرات نفت و بخش عمده‌ای از گاز طبیعی مایع کشورهای تولیدکننده حاشیه خلیج فارس است. روزانه حدود یک‌پنجم نفت مصرفی جهان و بخش قابل توجهی از صادرات LNG قطر از این مسیر عبور می‌کند؛ از همین رو هرگونه اختلال در آن، به سرعت بر قیمت جهانی نفت، هزینه حمل‌ونقل دریایی، نرخ بیمه کشتی‌ها و امنیت انرژی کشورهای واردکننده تأثیر می‌گذارد.

اما اهمیت هرمز تنها به اقتصاد محدود نمی‌شود؛ این تنگه یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان است؛ جایی که منافع ایران، کشورهای عربی خلیج فارس و قدرت‌های آسیایی مانند چین، ژاپن و هند به یکدیگر گره خورده است. به همین دلیل، هر تحول امنیتی در هرمز، بازتابی فراتر از منطقه پیدا می‌کند و می‌تواند معادلات سیاسی و اقتصادی جهانی را تحت تأثیر قرار دهد.

از نظر جغرافیایی، تنگه هرمز میان سواحل جنوبی ایران و سواحل شمالی عمان قرار گرفته است. ایران با در اختیار داشتن سواحل شمالی تنگه و همچنین جزایر راهبردی قشم، لارک و هرمز، بر بخش قابل توجهی از این آبراه اشراف کامل دارد. این جزایر به ایران امکان می‌دهند تا رفت‌وآمد کشتی‌ها را رصد کرده و نقش تعیین‌کننده‌ای در امنیت این مسیر ایفا کند.

علاوه بر این، مسیرهای اصلی کشتیرانی (Traffic Separation Scheme) که کشتی‌ها برای ورود و خروج از خلیج فارس از آن استفاده می‌کنند، در بخش‌هایی از آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار دارند. به همین دلیل، از منظر عملیاتی، هیچ سازوکار امنیتی یا توافق دریایی در تنگه هرمز بدون مشارکت ایران قابلیت اجرا و پایداری ندارد.

واقعیت ژئوپلیتیکی این است که ایران به دلیل طولانی‌ترین خط ساحلی در شمال تنگه، استقرار نیروهای دریایی و کنترل بر جزایر راهبردی، تأثیرگذارترین بازیگر این آبراه محسوب می‌شود. به همین دلیل نیز در چهار دهه گذشته، هرگاه تنش میان ایران و غرب افزایش یافته، موضوع امنیت تنگه هرمز به یکی از ابزارهای مهم فشار و بازدارندگی تهران تبدیل شده است.

 

محور اصلی توافق احتمالی

بر اساس گزارش الجزیره و رویترز، طرح مورد مذاکره بر ایجاد یک مسیر کشتیرانی جدید استوار است که مسئولیت مدیریت رفت‌وآمد کشتی‌ها میان ایران و عمان تقسیم شود.

مطابق این طرح و براساس گمانه زنی‌های رسانه‌ای نه منابع رسمی، کشتی‌های ورودی از مسیر نزدیک به آب‌های ایران عبور خواهند کرد و مختصات این مسیر میان تهران و مسقط مورد توافق قرار خواهد گرفت.

در عین حال ایران همواره تأکید کرده که امنیت خلیج فارس باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود و مشارکت رسمی در مدیریت مسیر عبور کشتی‌ها می‌تواند از نگاه تهران، تثبیت‌کننده این نقش باشد..

با این حال با وجود خوش‌بینی موجود، هنوز اختلاف‌هایی حل نشده است. از جمله نحوه بازرسی کشتی‌ها؛ شرایط اجرایی توافق؛ تضمین‌های متقابل و برخی جزئیات اقتصادی و امنیتی. برخی گزارش‌ها همچنین از اختلاف بر سر هزینه‌های احتمالی عبور یا خدمات مرتبط خبر داده‌اند، هرچند این موارد هنوز نهایی نشده‌اند.

اگر توافق نهایی شود، انتظار می‌رود که عبور نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری از سر گرفته شود و هزینه بیمه و حمل‌ونقل دریایی کاهش یابد و همچنین فشار بر بازار جهانی نفت کمتر شود.

 

چرا توافق احتمالی ایران، عمان و آمریکا مهم است؟

بسیاری گفته‌اند که توافق احتمالی میان ایران، عمان و آمریکا بر سر تنگه هرمز صرفاً یک توافق دریایی نیست؛ بلکه می‌تواند نقطه آغاز مرحله‌ای تازه از کاهش تنش در خلیج فارس باشد.

جزئیات نهایی توافق ایران و عمان بر سر مدیریت تنگه هرمز هنوز مشخص نیست، اما تهران ممکن است در آستانه به دست آوردن کنترل بیشتر بر این آبراه راهبردی نسبت به پیش از حمله دولت دونالد ترامپ در اواخر فوریه باشد.

یک دیپلمات ارشد خاورمیانه که از مذاکرات بین ایران و عمان اطلاع مستقیم دارد، به رسانه آمریکایی «ام اس ناو» گفته است که ایالات متحده و اروپا فشار زیادی بر عمان وارد می‌کنند تا توافق موقت با ایران برای بازگشایی تنگه هرمز را بپذیرد. این دیپلمات ارشد خاورمیانه مدعی شد نسخه فعلی توافق موقت، در صورت نهایی شدن، به ایران کنترل مسیرهای ورودی و خروجی کشتی‌ها برای عبور از تنگه را می‌دهد. گفته می‌شود بحث‌ها بر روی مسیر ورودی از طریق تنگه هرمز که کاملاً از آب‌های سرزمینی ایران می‌گذرد، متمرکز است.

از سوی دیگر کارشناسان گفته‌اند که فشار آمریکا و اروپا به عمان برای پذیرش توافق با ایران حاکی از آن است که ترامپ در بن بست سختی مقابل ایران گرفتار شده و از بازگشت دوباره به جنگ مقابل تهران بسیار هراس دارد، از این رو واشنگتن فشار زیادی به عمان وارد می‌کند تا توافق با تهران بر سر کنترل هرمز را هرچه زودتر نهایی کند.