پاکستان دیروز یکشنبه میزبان نشستی از بازیگران منطقه‌ای بود که با هدف بررسی راه‌های توقف درگیری‌های جاری در خاورمیانه برگزار شد.

پاکستان اعلام کرد که عربستان، ترکیه و مصر در این گفتگوها شرکت کردند. همچنین محمد شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، اعلام کرد که با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، «گفتگوهای گسترده‌ای» درباره تشدید تنش‌های منطقه‌ای داشته است.

در بیانیه وزارت خارجه پاکستان آمده است که وزرای خارجه چهار کشور در تاریخ 29 و 30 مارچ در اسلام‌آباد گرد هم می‌آیند تا «گفتگوهای عمیقی درباره مجموعه‌ای از مسائل، از جمله تلاش‌ها برای کاهش تنش در منطقه» انجام دهند.

نشست اسلام‌آباد در پی تجاوز نظامی امریکا و رژیم اسرائیل به ایران و تشدید بی‌سابقه تنش‌ها در خاورمیانه برگزار می‌شود. پاکستان که خود با بحران عمیقی در مرزهای شرقی خود یعنی جنگ با طالبان افغانستان دست‌وپنجه نرم می‌کند، اکنون نقش میانجی‌گر منطقه‌ای را بر عهده گرفته است. نخست‌وزیر پاکستان، محمد شهباز شریف، به‌طور جداگانه با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، «گفتگوهای گسترده‌ای» انجام داده که نشان‌دهنده تلاش اسلام‌آباد برای ایجاد پلی بین تهران و دیگر بازیگران منطقه است، اما سوال اساسی این است: آیا این نشست می‌تواند به کاهش تنش کمک کند یا صرفاً نمایشی دیپلوماتیک در آستانه یک جنگ تمام‌عیار است؟

بعد از حمله نظامی امریکا و رژیم اسرائیل به ایران، معادلات قدرت در خاورمیانه به‌کلی دگرگون شده است. ایران با پاسخ موشکی و پهپادی گسترده، توان بازدارندگی خود را به نمایش گذاشته و ثابت کرده که دیگر دوران حملات یک‌طرفه به پایان رسیده است. در مقابل، امریکا هزاران نیروی اضافی را به منطقه اعزام کرده و تنگه هرمز عملاً مسدود شده که قیمت نفت را به بالای 107 دالر در هر بشکه رسانده است.

در این میان، کشورهای شرکت‌کننده در نشست اسلام‌آباد هرکدام محاسبات پیچیده و گاه متضادی دارند. عربستان سعودی که پایگاه‌هایش میزبان نیروهای امریکایی است، بین تعهد به متحد غربی خود و ترس از سرایت آتش جنگ به خاکش گرفتار شده است. ترکیه به‌عنوان عضو ناتو از یک سو و شریک اقتصادی روسیه و ایران از سوی دیگر، در موقعیتی منحصربه‌فرد برای میانجی‌گری قرار دارد؛ اما نفوذ واقعی آن در بحران کنونی محدود است. مصر نیز به‌عنوان وزنه تعادل سنتی در جهان عرب، بیش از هر چیز نگران گسترش بحران به شمال افریقا و تضعیف امنیت ملی خود است.

در سایه این تحولات، مناقشه مرزی پاکستان و طالبان افغانستان به حاشیه رانده شده، اما متوقف نشده است. حمله پاکستان به یک مرکز بازپروری معتادان در کابل که به کشته شدن دست‌کم 400 نفر انجامید، نشان داد که اسلام‌آباد با چالشی جدی از سوی شرق مواجه است. تحریک طالبان پاکستان ، حملات خود را تشدید کرده و عملاً پاکستان را درگیر جنگی دو جبهه‌ای کرده است. این واقعیت که پاکستان همزمان باید با بحران در شرق و غرب خود مقابله کند، موقعیت آن را به‌عنوان میانجی منطقه‌ای تضعیف می‌کند. اسلام‌آباد به‌خوبی می‌داند که نمی‌تواند نقش مؤثری در خاورمیانه ایفا کند مگر اینکه نخست بحران داخلی و مرزی خود را حل وفصل نماید.

مهم‌ترین دستاورد احتمالی این نشست، ایجاد کانال ارتباطی غیرمستقیم بین تهران و واشنگتن است. ترامپ مهلت 10 روزه دیگری به ایران داده تا تنگه هرمز را بازگشایی کند، در حالی که ایران خواستار تضمین‌های امنیتی واقعی و توقف حملات به تأسیسات هسته‌ای و دانشگاهی خود است. کشورهای حاضر در اسلام‌آباد می‌توانند این پیام‌ها را منتقل کنند، اما واقعیت تلخ این است که هیچ‌کدام از آنها ابزار کافی برای اعمال فشار جدی بر امریکا یا ایران را ندارند.

عربستان بدون چراغ سبز واشنگتن نمی‌تواند گام مؤثری بردارد، ترکیه با بحران اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند، مصر درگیر مشکلات داخلی است و خود پاکستان در جریان یک جنگ تمام‌عیار با حکومت طالبان قرار دارد.

نقطه عطف بحران زمانی فرامی‌رسد که ذخایر استراتژیک موشکی طرفین تحلیل برود. تخمین زده می‌شود سامانه دفاع موشکی اسرائیل ظرف چند هفته دیگر به پایان برسد، در حالی که ایران هنوز تنها 30 تا 40 درصد از توان موشکی خود را به کار گرفته است. این معادله ساده نشان می‌دهد که بدون مداخله فوری و جدی قدرت‌های بزرگ، جنگ وارد مرحله خطرناک‌تری خواهد شد.

نشست اسلام‌آباد اگرچه اقدامی مثبت و به‌موقع است، اما تا زمانی که امریکا و ایران مستقیماً پشت میز مذاکره حاضر نشوند، تنها می‌تواند زمان‌بندی تشدید تنش‌ها را به تأخیر بیندازد، نه اینکه بحران را به طور ریشه‌ای حل کند. حامد احمدی