این اقدامات طالبان، افغانستان را به سمت یک جامعه بسته، پرتنش و مبتنی بر ترس سوق می‌دهد؛ جامعه‌ای که در آن، حتی عبادت نیز باید با اجازه حاکمیت انجام شود. چنین مدلی، نه اسلامی است، نه انسانی و نه قابل دوام.

عید، در تمام متون و سنت‌های اسلامی، نماد شادمانی پس از یک ماه بندگی و تجلی وحدت مسالمت‌آمیز مسلمانان است. اما در افغانستانِ تحت سلطه طالبان، پس از ممنوعیت مراسم های سنتی و ملی مانند نوروز، شب یلدا/چله و... اکنون حتی مناسک عبادی و شادمانی‌های مذهبی نیز به ابزاری برای سرکوب، قدرت‌نمایی و تحمیل عقیده تبدیل شده است. اقدام اخیر طالبان در وادار کردن عالمان و شهروندان شیعه به برگزاری اجباری نماز عید فطر در روز پنجشنبه، آن هم در حالی که هنوز بر اساس فقه جعفری روزه‌دار بودند، پرده‌ای دیگر از چهره‌ی انحصارطلبانه و استبدادی این گروه را کنار زد.

اختلاف بر سر تعیین روز عید، موضوعی تازه در جهان اسلام نیست. قرن‌هاست که مذاهب مختلف، بر اساس مبانی فقهی خود، زمان عید را تعیین می‌کنند و این تفاوت نه‌تنها بحران‌زا نبوده، بلکه نشانه‌ای از پویایی فقه اسلامی محسوب می‌شود. اما طالبان این اختلاف طبیعی را به ابزاری برای اعمال قدرت تبدیل کرده‌اند؛ ابزاری که در آن، زور جایگزین استدلال و بازداشت جایگزین گفت‌وگو شده است.

بازداشت عالمان شیعه در ولایت‌هایی مانند هرات و بلخ، صرفاً به این دلیل که حاضر نشده‌اند برخلاف باورهای فقهی خود عمل کنند، یک اقدام عادی امنیتی نیست؛ این یک اعلان جنگ علیه آزادی مذهبی است. وقتی عالم دینی به‌خاطر امضا نکردن تعهدی تحمیلی بازداشت می‌شود، در واقع پیام روشنی به جامعه مخابره می‌گردد: «یا مطابق میل ما عبادت کن، یا هزینه‌اش را بپرداز.»

این اقدام نژادپرستانه طالبان در حالی‌است که پیش از این، در جریان سفر هیئتی از عالمان شیعه به کندهار و دیدار با رهبران طالبان، توافقی مبنی بر احترام به تفاوت‌های بنیادین میان مذاهب حنفی و جعفری و اعطای حق آزادی عمل به هر یک از پیروان برای تعیین روز عید بر اساس فتوای مراجع خود، شکل گرفته بود. طالبان با این رویکرد، نه‌تنها توافقات قبلی خود را نقض کرده‌اند، بلکه نشان داده‌اند که به هیچ چارچوب تعهدآوری پایبند نیستند. هر چند ما بارها به برخی علمای شیعه متذکر شدیم که طالبان گروهی نیستند که بر سر عهد و پیمان خود باقی بمانند، چرا که بنیان این گروه بر اساس تفکر وهابیت تکفیری بنا نهاده شده است. اما به هر صورت دیدار عالمان شیعه با مسئولان طالبان در کندهار و توافق بر سر احترام به تفاوت‌های فقهی، اکنون به یک سند بی‌اعتبار تبدیل شده است. این رفتار، بیش از هر چیز، بحران بی‌اعتمادی را در سطح جامعه افزایش می‌دهد؛ بحرانی که پیامدهای آن به‌مراتب خطرناک‌تر از یک اختلاف مذهبی ساده است.

اجبار عالمان به برگزاری نماز عید با زبان روزه و در شرایط محدود، نه‌تنها توهین به باورهای آنان است، بلکه نوعی تحقیر سازمان‌یافته نیز محسوب می‌شود. این اقدام، دیدگاه دینی طالبان را از یک امر اعتقادی به یک ابزار سیاسی تقلیل می‌دهد؛ ابزاری برای نمایش قدرت و کنترل، نه اطاعت از پروردگار، قرآن و پیامبرش.

نکته نگران‌کننده‌تر، تلاش طالبان برای یکسان‌سازی مذهبی در کشوری است که ذاتاً چندمذهبی و متکثر است. افغانستان نه تنها محل تلاقی اقوام مختلف، بلکه بستر همزیستی مذاهب گوناگون بوده است. هرگونه تلاش برای حذف این تنوع، در واقع بازی با آتش اختلافات داخلی است؛ آتشی که اگر شعله‌ور شود، مهار آن از توان هر حکومتی خارج خواهد بود.

طالبان شاید تصور کنند که با اعمال فشار و بازداشت، می‌توانند یک روایت واحد از دین را تحمیل کنند؛ اما تاریخ بارها نشان داده که ایمان اجباری، نه‌تنها پایدار نیست، بلکه به مقاومت و شکاف‌های عمیق‌تر منجر می‌شود. سرکوب مذهبی، به‌ویژه علیه اقلیت‌ها، دیر یا زود به یک بحران مشروعیت تبدیل خواهد شد؛ بحرانی که پایه‌های هر حکومتی را سست می‌کند.

این اقدامات طالبان، افغانستان را به سمت یک جامعه بسته، پرتنش و مبتنی بر ترس سوق می‌دهد؛ جامعه‌ای که در آن، حتی عبادت نیز باید با اجازه حاکمیت انجام شود. چنین مدلی، نه اسلامی است، نه انسانی و نه قابل دوام.

در نهایت، طالبان باید به یک واقعیت ساده تن بدهند: دین با زور حفظ نمی‌شود، بلکه با احترام به باورها و آزادی انتخاب معنا پیدا می‌کند. ادامه این مسیر، نه‌تنها شکاف‌های مذهبی را عمیق‌تر می‌کند، بلکه آینده‌ای ناپایدار و پرهزینه برای خود آنان رقم خواهد زد.

ج-س