در اکتوبر 2023، دولت پاکستان «طرح بازگرداندن خارجیان غیرقانونی» را اعلام کرد؛ برنامه‌ای سه‌مرحله‌ای که به دنبال اخراج همه افغان‌های مقیم این کشور است. طبق گزارش آژانس پناهنده‌گان سازمان ملل، از زمان اجرای این طرح تا کنون بیش از 1.7 میلیون نفر مجبور به بازگشت به افغانستان شده‌اند.

مرحله نخست این طرح، افغان‌های بدون مدرک را هدف قرار داد. مرحله دوم که در اول اپریل 2025 آغاز شد، دارنده‌گان کارت شهروندی افغان را در نظر گرفت. اکنون مرحله سوم در حال اجراست: اخراج حداقل 1.4 میلیون دارنده کارت‌های اثبات ثبت نام که توسط کمیساریای عالی پناهنده‌گان سازمان ملل صادر شده بود و در 30 جون 2025 منقضی شد. دولت پاکستان اعلام کرده که این کارت‌ها دیگر تمدید نخواهد شد؛ یعنی میلیون‌ها افغان که دهه‌هاست در پاکستان زنده‌گی می‌کنند، اکنون به‌صورت غیرقانونی در کشور به سر می‌برند.

در تازه‌ترین اقدام، پولیس پنجاب اعلام کرده که به هر شهروندی که اطلاعات مهاجر افغان بدون مدرک قانونی را گزارش دهد، ده هزار روپیه پاداش خواهد داد. عزماء بخاری، وزیر اطلاعات پنجاب، تاکید کرده که هویت هر خبرچین کاملاً محرمانه باقی خواهد ماند و پول پاداش بلافاصله پس از تایید اطلاعات پرداخت می‌شود.

این سیاست فضایی از ترس و بی‌باوری ایجاد کرده است؛ فضایی که در آن همسایه‌گان به شکارچی تبدیل می‌شوند. صاحب‌خانه‌ها با شتاب مستاجرهای افغان خود را اخراج می‌کنند، نه از روی نفرت؛ بلکه از ترس جریمه و تعقیب قانونی. مردم جرأت نمی‌کنند برای خرید مایحتاج روزانه از خانه بیرون بروند و هر بار که دروازه خانه‌های‌شان زده می‌شود، ممکن است پولیس پشت آن باشد.

این سیاست نه تنها افغان‌های فاقد مدرک، بلکه صاحب‌خانه‌ها و مالکان مغازه‌هایی را که به افغان‌ها اجاره می‌دهند نیز هدف قرار می‌دهد. جامعه‌ای که دهه‌هاست در کنار هم زنده‌گی می‌کرد، اکنون در حال فروپاشی است. همه چیز به‌خاطر یک پاداش نقدی که ارزش یک زنده‌گی انسانی را به قیمت یک ماه معاش کارگر تقلیل داده است.

سال 2025 شاهد بلندترین آمار بازداشت مهاجران افغان در تاریخ پاکستان بوده است. تعداد دستگیری‌ها نسبت به سال قبل بیش از ده برابر افزایش یافته؛ رقمی که شدت و سرعت اجرای این طرح را نشان می‌دهد. بیش‌ترین دستگیری‌ها در نزدیکی مرز افغانستان، در مناطق چاغی، کویته و اتک رخ داده است.

ترس از دستگیری، اصلی‌ترین دلیل بازگشت شده است. اکثریت قریب‌به‌اتفاق افغان‌هایی که پاکستان را ترک کرده‌اند، نه به دلیل تمایل به بازگشت، بلکه از ترس بازداشت، شکنجه و اخاذی چنین تصمیمی گرفته‌اند. بسیاری از آن‌ها هرگز در افغانستان زنده‌گی نکرده‌اند، فرزندان‌شان به زبان اردو صحبت می‌کنند و افغانستان را فقط از روایت‌های پدرکلان‌های‌شان می‌شناسند.

سازمان‌های حقوق بشری از الگویی سیستماتیک از سوءاستفاده پولیس پاکستان گزارش داده‌اند. پولیس به خانه‌های افغان‌ها یورش می‌برد، آن‌ها را دست‌بند می‌زند و به کمپ منتقل می‌کند؛ حتا کسانی را که ویزه معتبر دارند. در بیش‌تر موارد، افغان‌ها مجبور بوده‌اند مبالغ هنگفتی رشوه بپردازند تا آزاد شوند؛ بدون هیچ رسید یا مدرک رسمی.

هم‌زمان، مهاجران گزارش داده‌اند که در ایست‌های بازرسی متعدد مورد اخاذی قرار می‌گیرند؛ مبالغی که باید در هر نقطه پرداخت شود تا اجازه عبور بگیرند. حتا زندانیانی هستند که ماه‌ها پشت میله‌ها مانده‌اند و پس از آزادی، مستقیم به مرز منتقل و اخراج شده‌اند.

روزانه هزاران خانواده مهاجر، معادل ده‌ها هزار نفر، از گذرگاه مرزی چمن-اسپین‌بولدک وارد افغانستان می‌شوند. آن‌ها همه چیز را پشت سر گذاشته‌اند: خانه‌ها، کسب‌وکار، خاطرات و زنده‌گی‌ای که با زحمت ساخته بودند.

در این میان، هشدارهای سازمان‌های حقوق بشری ادامه دارد، اما پاسخ عملی محدود است. در اپریل 2025، کمیسر عالی پناهنده‌گان سازمان ملل درخواست 620 میلیون دالر برای کمک به پناهنده‌گان افغان در ایران و پاکستان کرد، اما این بودجه هنوز به طور کامل تامین نشده است. در همین حال، کشورهایی چون امریکا، بریتانیا، آلمان و کانادا که قول داده بودند افغان‌های در معرض خطر را اسکان دهند، برنامه‌های خود را کاهش داده یا متوقف کرده‌اند.

فولکر تورک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، هشدار داد: «بازگشت باید فوراً متوقف شود. افغانستان کشور امنی برای بازگشت‌کننده‌گان نیست، با توجه به وضعیت حقوق بشر که دایماً در حال بدتر شدن است.» با این حال، هیچ اقدام عملی قاطعی برای توقف این اخراج‌ها صورت نگرفته است. جهان تماشا می‌کند، سخنرانی می‌کند، گزارش می‌نویسد؛ اما در عمل، میلیون‌ها انسان همچنان در معرض اخراج به سرزمینی هستند که برای‌شان امن نیست.

روابط متشنج میان دولت پاکستان و طالبان، زمینه اصلی این بحران را شکل داده است. دولت پاکستان ادعا می‌کند که بسیاری از حملات تروریستی اخیر در کشور توسط اتباع افغانستان انجام شده است. تنش‌های مرزی، حملات مسلحانه و اختلافات سیاسی میان اسلام‌آباد و کابل باعث شده که مهاجران افغان در پاکستان به گروگان این بازی سیاسی تبدیل شوند.

دولت پاکستان با سرزنش افغان‌ها به‌خاطر ناامنی داخلی، به سیاست اخراج گسترده روی آورده است؛ در حالی‌ که بسیاری از این مهاجران خود از خشونت طالبان فرار کرده‌اند. افغان‌ها دهه‌هاست در اقتصاد پاکستان نقش دارند؛ از کارگران ساختمانی گرفته تا تاجران و صاحبان کسب‌وکار. آن‌ها مالیه پرداخته‌اند، به اقتصاد کمک کرده‌اند؛ اما اکنون به‌عنوان تهدید امنیتی دیده می‌شوند. اخراج آن‌ها نه تنها یک فاجعه انسانی است، بلکه ضربه‌ای شدید بر اقتصاد پاکستان نیز خواهد بود.

امروز خانواده‌های افغان در پاکستان در وضعیتی ناپایدار به سر می‌برند. آن‌ها نمی‌توانند به افغانستان بازگردند؛ جایی که زنان و دختران از آموزش محروم شده‌اند، فعالان حقوق بشر با اعدام‌های فراقضایی و ناپدیدشدن‌های اجباری مواجه‌اند، و فقر و بحران انسانی همچنان ادامه دارد. اما آن‌ها همچنین نمی‌توانند در پاکستان بمانند؛ جایی که هر روز ممکن است به معنای بازداشت، پرداخت رشوه، از دست‌دادن خانه و کار، یا اخراج اجباری باشد.

تاجرانی که سال‌ها سرمایه‌گذاری کرده‌اند، اکنون با مشاغلی به ارزش میلیون‌ها روپیه روبه‌رو هستند که ممکن است بدون هیچ جبرانی از دست برود. بسیاری با بدهی‌های حل‌نشده گریبانند، زیرا طلب‌کاران حاضر نیستند پول‌های قرض‌داده‌شده را پس بدهند. زنانی که از طالبان فرار کرده‌اند چون درباره حقوق و توسعه صحبت می‌کردند، اکنون نه می‌توانند به افغانستان بازگردند و نه در پاکستان احساس امنیت کنند.

از سوی دیگر، بسیاری از این افراد دهه‌هاست که در پاکستان زنده‌گی می‌کنند؛ برخی از بزرگسالان در همان‌جا به دنیا آمده‌اند و هرگز در افغانستان زنده‌گی نکرده‌اند. فرزندان‌شان در مکتب‌های پاکستانی درس می‌خوانند و افغانستان را فقط از داستان‌ها می‌شناسند. اما امروز، آن‌ها نیز باید به سرزمینی بروند که هرگز آن را خانه نخوانده‌اند.

این اخراج فقط یک بحران سیاسی نیست؛ یک فاجعه انسانی است که در برابر چشمان جهان رخ می‌دهد. سوال این نیست که آیا جامعه جهانی آگاه است، بلکه این است که آیا به اندازه کافی اهمیت می‌دهد که عمل کند؟ وقتی همسایه‌گان به شکارچی تبدیل می‌شوند، وقتی کودکان بدون همراه اخراج می‌شوند، وقتی میلیون‌ها انسان میان دو پرتگاه گیر می‌مانند، سکوت جهان چه معنا دارد؟

و تا زمانی که جامعه جهانی تصمیم به عمل نگیرد، میلیون‌ها افغان همچنان در لبه پرتگاه زنده‌گی خواهند کرد؛ منتظر معجزه‌ای که شاید هرگز نرسد.